INTERVJU, ISTORIČAR DEJAN RISTIĆ, AUTOR “MITOVA SRPSKE ISTORIJE”: Prvog srpskog kralja iz dinastije Nemanjića okrunili su legati pape Honorija III

Tradicije koje izgledaju ili za koje se tvrdi da su stare, često su prilično skorašnje po poreklu, a ponekad i izmišljene.

Erik Hobsbaum (1917-2012)

“Mitovi srpske istorije” (izdavač: ,,Vukotić media”)

Od kako je objavljena početkom septembra ove godine knjiga ,,Mitovi srpske istorije” istoričara Dejana Ristića, u izdanju ,,Vukotić media’’, ne prestaje da privlači veliku pažnju javnosti u Srbiji, regionu, kao i u dijaspori. Pred čitaocima se u ovom kratkom vremenskom periodu našlo čak sedam hiljada primeraka ovog dela. Sa Dejanom smo stoga odlučili uraditi nešto obimniji intervju, koji, iako obiman nije uspio « pokriti » sve mitove koje Dejan obrađuje u knjizi, čije čitanje toplo preporučujemo.

Poštovani gospodine Ristiću, kada danas govorimo o mitovima onda ta riječ dobija dosta negativnu konotaciju, izjednačava se sa lažima i to vrlo tendencioznim i zlonamjernim lažima. Iako je jasno da mitovi mogu biti i takvi, koja je zapravo njihova osnovna svrha u kulturi jednoga naroda? Da li se, zapravo, radi o svojevrsnom bogatstvu, jer, priznaćete, ni jedan mit ne nastaje bez „materijala“ od kojeg bi mogao nastati?

Kao fenomen mit je star bezmalo koliko i ljudska vrsta. Stremeći tome da proniknu u najveće tajne života, prirode, sopstvenog okruženja, pojava, nepoznanica, izazova i opasnosti koji su ih okruživali naši drevni preci pokušavali su da razrešenja brojnih sudbinskih zagonetki pronađu i u magijskom, religijskom ili mitskom. Mit, sa jedne strane, nastaje usled manjka znanja i veština koji su neophodni kako bi se došlo do istinitog i trajnog odgovora na važna pitanja koja život stavlja pred nas.

Istovremeno, i neretko, mit nastaje i kao posledica potrebe da se identifikuje, definiše, opiše, rastumači, osnaži, okuraži, obodri, proslavi, tuguje, oplače, od zaborava sačuva događaj ili ličnost koji u dužem vremenskom okviru zaokupljaju pažnju pripadnika jednog naroda, verske, društvene ili neke druge zajednice.

Mit je kroz istoriju imao svoju jasnu i snažnu funkciju koja je protekom vremena postepeno slabila da bi danas, u razdoblju karakterisanom snažnim napretkom prosvete, nauke, kulture i umetnosti, postao prvorazredno dragocen segment pojedinačnog i zajedničkog, nacionalnog, verskog i društvenog identitetskog, istorijskog, kulturološkog religijskog, jezičkog, tradicijskog i drugog pojavnog oblika kulturnog nasleđa.

Što se, opet, razlikuje od „modernih“ mitova?

Najveći broj mitova nastaje i kao potreba za domaštavanjem tradicije i to su uglavnom mitovi iz XIX veka, dok oni koji nastaju poslednjih decenija jesu politički i ideološki motivisani (Čerčil i Tankosić, smrt Petra Bojovića, Tito i petokraka…). U odnosu na predmet našeg interesovanja, kao i na sadržaj ove knjige, nama je danas znatno interesantniji veoma često prisutan fenomen upotrebe stare istorijske građe zarad konstrukcije izmišljene tradicije savremenog doba, i to u potpuno drugu svrhu od one očekivane.  Velike zalihe ovakve istorijske građe akumulirane su u prošlosti svakog društva. Brojni su primeri koji nam svedoče o tome da se u pojedinim slučajevima nove tradicije neposredno ,,kalemeˮ na one stare.  Posebno važan element svake tradicije jeste i onaj verski koji je, u slučajevima njenog potpunog ili delimičnog izmišljanja, dovodio do svojevrsnih ,,leguraˮ religioznih i patriotskih elemenata.

Istovremeno, i neretko, mit nastaje i kao posledica potrebe da se identifikuje, definiše, opiše, rastumači, osnaži, okuraži, obodri, proslavi, tuguje, oplače, od zaborava sačuva događaj ili ličnost koji u dužem vremenskom okviru zaokupljaju pažnju pripadnika jednog naroda, verske, društvene ili neke druge zajednice.

O tome nam, možda na najbolji način svedoči bogata i dragocena narodna tradicija koja se neposredno odnosi na Kosovsku bitku i njene stvarne i izmišljene aktere. Opšte je poznato i to da različite vlasti, politički pokreti, partije i grupe, i to ne samo oni koji su neposredno i tradicionalno bili utemeljeni na nacionalnom, nisu prezali čak ni od toga da svesno izmisle čitav istorijski kontinuitet jednostavnim kreiranjem davne prošlosti izvan stvarnog istorijskog konteksta.

“Romantičarski XIX vek itekako je dotakao slobodi, nezavisnosti i nepokoru odane Srbe koji su u svojoj bogatoj prošlosti, kako onoj istorijskoj, tako i onoj mitskoj, pronalazili dodatnu snagu da se tokom čitavog niza decenija izbore za obnovu sopstvene državnosti. “

Ima i onih mitova koji su nastali nesvesno, kao plod umetničkog stvaralaštva (,,Dolina jorgovana”). Istini za volju, primera domišljene tradicije, poput izdaje Vuka Brankovića kod nas, ima i kod brojnih drugih evropskih naroda. Često sam sebi kao pripadnik srpskog naroda i istoričar postavljao pitanje da li je naša istorija u toj meri neinteresantna i nedovoljno značajna da moramo da je domaštavamo? Moje je uverenje da mi baštinimo beskrajno bogatu, dinamičnu, značajnu, dragocenu nacionalnu povest i da za njeno domaštavanje apsolutno nema nikakvog razloga.

Jedan od prvih mitova koji obrađujete jeste krunisanje prvog srpskog kralja iz dinastije Nemanjića, to jeste mit o tome da kruna Provjenčanog Nemanjića – Stefana nije papskoga porijekla, dok su istorijski izvori kako srpski dokumenti, tako i strane hronike prilično jasni po pitanju porijekla srpske krune.

Nakon neuspelih pregovora sa Istokom (vizantijskim carem i vaseljenskim patrijarhom) veliki župan Stefan Nemanjić stupio je 1204. godine u komunikaciju i pregovore sa papom rimskim, a sve sa ciljem sopstvenog uzdizanja na položaj kralja, a svoje države u rang samostalne i međunarodno priznate kraljevine. Istovremeno, tokom proleća 1202. godine u Veneciji se uveliko pripremao Četvrti krstaški rat. Ishod tog pohoda bio je zauzimanje Carigrada i formiranje tzv. Latinskog Carstva (od 1204. do 1261. godine).

Plod Stefanovih dugotrajnih, složenih i nimalo jednostavnih pregovora bio je, ponajpre, brak sa Anom, unukom venecijanskog dužda Enrika Dandola, sklopljen 1217. godine. Iz tog braka je rođen Stefanov treći sin i potonji kralj Stefan Uroš I Veliki (1243-1276.). Ovaj brak doneo je veće okretanje Srbije papstvu i zapadu.

Istovremeno sa aktivnostima u vezi sa sklapanjem braka sa Anom veliki župan Stefan Nemanjić je od pape rimskog Honorija III (1216-1227.) zatražio kraljevsku krunu, uz obećanje da će svoju državu u crkvenom jurisdikcionom pogledu potčiniti samom Rimu.

Dakle, prvog kralja iz dinastije Nemanjića je okrunio papski legat ?

Da. Papa rimski je prihvatio Stefanove predloge, te mu je poslao lične izaslanike (legate, tj. kardinala i sveštenu pratnju) koji su sa sobom iz Rima u Srbiju doneli i samu kraljevsku krunu. Bilo je određeno da krunidbeno mesto bude drevna crkva Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu kod današnjeg Novog Pazara, ista ona u kojoj je 1196. godine veliki župan Stefan Nemanja, praćem svojom suprugom Anom, dobrovoljno odstupio od položaja nakon čega je uskoro bio i zamonašen kao Simeon (budući sveti i mirotočivi), dok je Ana postala monahinja Anastasija (docnija Sveta Anastasija Srpska).

Često sam sebi kao pripadnik srpskog naroda i istoričar postavljao pitanje da li je naša istorija u toj meri neinteresantna i nedovoljno značajna da moramo da je domaštavamo? Moje je uverenje da mi baštinimo beskrajno bogatu, dinamičnu, značajnu, dragocenu nacionalnu povest i da za njeno domaštavanje apsolutno nema nikakvog razloga.

Krunisanje velikog župana Stefana Nemanjića obavljeno je u drugoj polovini 1217., tačnije, nakon avgusta te godine. Velikog župana Stefana Nemanjića krunisali su za kralja posebni lični izaslanici pape rimskog Honorija III, predvođeni jednim neimenovanim kardinalom, koji su u Srbiju doneli i krunu izvedenu u obliku venca izrađenog od zlata.

Nikola Radosavljević, ,,Dve krune Stefana Prvovenčanog”, olovka na papiru, 30 h 40 cm, 2019.

Ubrzano nakon krunisanja za kralja Stefan je odlikovan laskavim zvanjem ,,Prvovenčaniˮ stoga što je upravo on bio prvi među nemanjićkim vladarima koji se ovenčao vladarskim vencem. Prema nabrajanju krunskih oblasti (Srbija, Duklja, Travunija, Dalmacija i Zahumlje), vidljivo je da je kralj tom prilikom preuzeo i posede svoga starijeg brata Vukana, ali da je to učinio tek po njegovoj smrti.

Koji istorijski izvori najpouzdanije govore o tome ?

O činu krunisanja velikog župana Stefana Nemanjića za kralja, do čega je došlo u crkvi Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu krajem 1217. godine, najcelovitije nam svedoče izvori nastali iz pera rimokatoličkog sveštenika Tome (Splićanina) tzv. Arhiđakona, kao i uglednog venecijanskog dužda Andrije Dandola. Međutim, usled toga što se deo Srba nije pomirio sa činjenicom da je prvi kralj u dinastiji Nemanjić krunu dobio od strane pape rimskog u narednim vekovima javilo se verovanje kako je, tobože, Stefan bio čak dva puta krunisan za kralja, i to 1217. godine u crkvi Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu od strane papskih legata, a potom i 1221. godine u manastiru Žiča rukom svoga mlađeg brata arhiepiskopa Svetog Save I Srpskog. Pojedini savremeni zagovornici te neutemeljene tvrdnje idu toliko daleko da tvrde da se krunisanje iz 1217. godine nije čak ni dogodilo (!). Pozivajući se na svedočenja Teodosija i Domentijana koji nisu prisustvovali činu krunisanja oni su potpuno svesno zanemarivali i to da je upravo Domentijan zabeležio kako je niko drugi do sam utemeljivač naše nacionalne Crkve arhiepiskop Sveti Sava I Srpski, navodno, uputio jednog od svojih episkopa, Metodija, u Rim da bi papi odneo pismo sa molbom da Stefana prizna za kralja i da u Srbiju pošalje krunu kojom bi ga lično Sava krunisao (!).Na ovom mestu je važno naglasiti i to kako je nauka na stanovištu da je episkopa Metodija papi rimskom uputio upravo Stefan Nemanjić, a ne potonji arhiepiskop Sveti Sava I Srpski.


Ako se ne varam, to je zabilježeno u Domentijanovom Žitiju svetog Save ?

Upravo. Podsetimo se, stoga, šta je, sa time u vezi i sam Domentijan zabeležio u svojoj biografiji arhiepiskopa Svetog Save I Srpskog: ,,Izabravši od svojih učenika … episkopa Metodija i posla ga u Rim … I napisavši poslanicu … papi … molio je da mu pošalje … blagosloveni venac, da venča svog brata na kraljevstvo po prvom otačastvu kraljevstva njihovog, u kome se i otac njihov rodi … u mestu zvanom Dioklitija, koje se zove veliko kraljevstvo od početka … prenesen bi blagosloveni venac u otačastvo njegovo … Prizvavši blagovernog brata svoga, prevelikog župana kir Stefana, u veliku arhiepiskopiju zvanu Ži(t)ču … preosvećeni kir Sava satvori po običaju svenoćno stojanje … i posle … ishoda svete liturgije, uzevši sveti venac u velikom svetilištu, venča blagovernog brata svoga, i pomaza ga Duhom svetim na kraljevstvo da se zove samodržavni gospodin kir Stefan kralj svih srpskih i pomorskih zemalja.ˮ

Međutim, Teodosije i Domentijan, koji nisu bili svedoci događaja iz 1217. i 1221. godine, pišu znatno docnije u odnosu na rečeno i, što preterano ne čudi, niti jednom jedinom rečju ne pominju Stefanovo krunisanje za kralja koje se dogodilo 1217. godine, već njegovo miropomazanje koje je arhiepiskop Sveti Sava I Srpski  obavio 1221. godine u novouspostavljenom središtu Arhiepiskopije u Stefanovoj zadužbini manastiru Žiči.

Jedan od najpoznatijih mitova koji je doživio i filmsku slavu jeste onaj o zlatnim kašikama na srpskom dvoru, koji je već doživio i svoju bošnjačku reafirmaciju o zlatnim kašikama na bosanskom dvoru, dok je ostatak Evrope, u ovom slučaju njemački car, žderao rukama i brisao ruke o psa…

Jedan od najupečatljivijih i najomiljenijih mitova koji predstavljaju navodni simbolički odraz moći i snage srpske srednjovekovne države odnosi se na opštepoznati ,,detaljˮ izuzetnog istorijskog događaja – susreta nemačkog kralja i cara Svetog Rimskog Carstva Fridriha I Barbarose i srpskog velikog župana Stefana Nemanje do koga je došlo 27. jula 1189. godine u Nišu. Indikativno je da nam o susretu Stefana Nemanje i Fridriha I Barbarose u Nišu svedoče isključivo istorijski izvori nemačke i vizantijske provenijencije, ali ne i oni srpske.


SVETI SAVA, FRESKA, STUDENICA, 13.VEK
Podsetimo se, stoga, šta je, sa time u vezi i sam Domentijan zabeležio u svojoj biografiji arhiepiskopa Svetog Save I Srpskog: ,,Izabravši od svojih učenika … episkopa Metodija i posla ga u Rim … I napisavši poslanicu … papi … molio je da mu pošalje … blagosloveni venac, da venča svog brata na kraljevstvo po prvom otačastvu kraljevstva njihovog, u kome se i otac njihov rodi … u mestu zvanom Dioklitija, koje se zove veliko kraljevstvo od početka

Začuđujuće je i to da nam o tom, bez ikakve sumnje izuzetno važnom događaju koji se u naše vreme smatra uspostavljanjem prvih zvaničnih međudržavnih kontakata između Srbije i Nemačke, niti jednu jedinu reč ne govore Nemanjini biografi i sinovi arhiepiskop Sveti Sava I Srpski i kralj Stefan Prvovenčani (potonji monah i svetitelj poznat pod imenom Sveti Simon Srpski). Među istorijskim izvorima vizantijske provenijencije o ovom događaju krajnje uopšteno svedočio je Nikita Honijat koji je u to vreme bio upravitelj grada Filipopolja (današnjeg Plovdiva u Bugarskoj). Honijat u svom osvrtu na ovaj susret niti jednom jedinom rečju ne pominje svečani obed, kao ni eventualno korišćenje pribora za jelo.

Istorijski izvori nemačke provenijencije znatno su bogatiji i oni obuhvataju delo ,,Historia de expeditione Frederici imperatorisˮ koje potiče iz pera austrijskog sveštenika Ansberta i kanonika Tagenoa iz Pasaua, anonimni spis ,,Historia peregrinorumˮ, kao i pismo Ditpolda, episkopa grada Pasaua, koje je sačuvano u hronici prezvitera Magnusa iz Rajhersberga.

Na opšte iznenađenje, niti jedan istorijski izvor ne pominje eventualno korišćenje pribora za jelo tokom tog svečanog obeda, ali nas zato detaljno informišu o tome šta je sve kralj i car dobio na dar, odnosno šta se sve našlo na stolu pred visokim zvanicama.

Papa rimski je prihvatio Stefanove predloge, te mu je poslao lične izaslanike (legate, tj. kardinala i sveštenu pratnju) koji su sa sobom iz Rima u Srbiju doneli i samu kraljevsku krunu. Bilo je određeno da krunidbeno mesto bude drevna crkva Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu kod današnjeg Novog Pazara, ista ona u kojoj je 1196. godine veliki župan Stefan Nemanja, praćem svojom suprugom Anom, dobrovoljno odstupio od položaja nakon čega je uskoro bio i zamonašen kao Simeon

Iako bi, može biti, nemački hroničari ovog istorijskog susreta i izbegli da u svojim tekstovima spomenu neprijatnu činjenicu da je njihov vladar rukama grabio hranu, dok su njegovi domaćini koristili viljuške izrađene od zlata, to pisani istorijski izvori srpske provenijencije (nastali iz pera Nemanjinih sinova Svetog Save I Srpskog i kralja Stefana Prvovenčanog) bez ikakve sumnje ne bi propustili da slavodobitno naglase. No, pišući biografiju svoga oca Nemanjini sinovi niti jednom jedinom rečju ne spominju susret njihovog roditelja i vladara sa nemačkim kraljem i carem Svetog Rimskog Carstva.

Nikola Radosavljević, ,,Zlatne viljuške Stefana Nemanje”, olovka na papiru, 30 h 40 cm, 2019.

Privodeći kraju odgovor na Vaše pitanje želimo da naglasimo i to kako najstariji pisani istorijski izvori o tome da su srpski vladari i velmože koristili viljušku potiču tek sa početka XV stoleća – punih dvestotinjak godina nakon istorijskog susreta Fridriha I Barbarose i Stefana Nemanje u Nišu. Najranije pisano svedočanstvo o upotrebi pribora za jelo među Srbima potiče sa dvora Stjepana Vukčića Kosače (1404-1466), znamenitog hercega od Svetog Save.

I naravno da se moramo dotaći Kosova, a to su mit o crkvi u Samodreži u kojoj je knez Lazar, navodno, pričestio svoju vojsku, o tome da su zvona Notre Dame-a zvonila u čast srpske pobjede, pa i onog o junaštvu Marka Kraljevića i „izdaji“ Vuka Brankovića. Za kim/čim su, zapravo, zvonila zvona? I da, za ovu eru se veže i pozdrav „Za krst časni i slobodu zlatnu“, dočim je njegovo porijeklo sasvim drugačije prirode?

Čitav beskrajno dragocen korpus mitova nalazi se u neposrednoj vezi sa jednim od najznačajnijih događaja nacionalne povesnice, a to je bez ikakve sumnje Kosovska bitka do koje je došlo 15. juna 1389. godine na Kosovu polju. Nikako ne treba da čudi da je taj prvorezredno značajan istorijski događaj, događaji koji su mu neposredno prethodili i koji su posle njega usledilk, kao i najvažniji učesnici sa obe strane tokom narednih vekova izazivao nepodeljenu pažnju i interesovanje brojnih generacija naših sunarodnika. Srpski istoričari se već više od dve stotine godina, pored drugih važnih tema, sistematično bave istraživanjima ovog događaja. Cilj je, naravno, da se dođe do što potpunije, sveobuhvatne i na činjenicama utemeljene slike samog događaja i njegovih učesnika. Kosovska bitka je možda i najbolji primer tog divnog i lepog prožimanja istorijskog i mitskoj u našoj prošloj i sadašnjoj stvarnosti. Ona je bila i sa pravom je ostala svetionik i izvorište rodoljublja, slobodarstva, nepokora i istinskog, beskompromisnog junaštva. Kao što već rekosmo, čitav niz prelepih mitova nalazi se u neposrednoj vezi sa ovim događanjem i njegovim sudeonicima.

Važno je naglasti kako se srpski istoričari, počev od 19. stoleća, pored drugih tema bave i utvrđivanjem činjenične zasnovanosti naših nacionalnih mitova. To su do sada, pored ostalih, veoma uspešno činili Ilarion Ruvarac, Stojan Novaković, Mihailo Dinić, Georgije Ostrogorski, Radovan Samardžić, Sima Ćirković, Rade Mihaljčić, Božidar ferjančić, Tibor Živković, Jovanka Kalić, Radivoj Radić, Aleksandar Uzelac i drugi.

Najveći deo tih mitova odavno je već naučno analiziran i rastumačen te mi danas pouzdano znamo da se zajedničko i organizovano pričešćivanje srpskih snaga uoči samog boja u crkvi u selu Samodreža nije dogodilo, da Vuk Branković nije počinio izdaju tokom bitke, da Miloš Obilić nije ubio emira Murata I, već da su taj podvig učinila dvanaestorica zavetovanih srpskih plemića, da je glava kneza Lazara sve vreme uz njegovo telo u kivotu i, konačno, da se zvona saborne crkve Presvete Bogorodice u Parizu nisu oglasila u čast pobede hrišćanske (srpske) vojske u Kosovskoj bici, već u slavu pobedonosnog hrišćanskog oružja u bici na Rovinama koja se odiglara 1395. godine.

Nikola Radosavljević, ,,Pričešćivanje koje se nije odigralo”, olovka na papiru, 30 h 40 cm, 2019.

No, bez obzira na to što su u pitanju mitovi, legende i narodna tradicija nikako ne treba učiniti tu grešku i minimizirati njihov značaj u prethodnim vekovima budući da je taj dragoceni segment našeg nematerijalnog kulturnog nasleđa, zajedno sa nesumnjivim istorijskim činjenicama, odigrao prvorazredno važnu ulogu u očuvanju nacionalne svesti, kuraži i slobodarstva koji su rezultirali obnovom slobode i nezavisnosti potkraj XIX i početkom XX stoleća.

Jedan od definitivno najljepših mitova srpske istorije jeste onaj o braći, patrijarhu Makariju i velikom veziru Mehmedu Sokoloviću, koji je, sjećajući se svoga srpskog porijekla obnovio srpsku patrijaršiju i povjerio je svome bratu. Iako veliki vezir svakako jeste jedan od najistaknutijih Srba u istoriji, svi ovi događaji se nisu baš odvijali onako kako mejnstrim kazivanje kaže?

Deleći sudbinu sopstvenog naroda i njegove države, Srpska crkva je doživljavala razdoblja uspona i padova. Kako je država jačala, tako je sa njome snažila i Srpska crkva. Međutim, kada bi država doživljavala krizu ili nestajala sa političke scene (primerice, period osmanske okupacije) tada bi i Srpska crkva zapadala u razdoblje slabljenja ili čak potpunog prestanka postojanja kao crkvena organizacija. Podsetimo se i toga da je Srpska pravoslavna crkva uspostavljena 1219. godine u rangu autokefalne arhiepiskopije da bi 1346. na nekakonski način bila uzdignuta u rang patrijaršije. Kao crkvena organizacija počela je postepeno da zamire nakon 1463. godine da bi bila obnovljena 1557., u vreme sultana Sulejmana I Veličanstvenog. Konačno, patrijarh srpski Kalinik II, poreklom Grk, ukinuo je 1766. godine Srpsku pravoslavnu crkvu koja je, naposletku, kao jedinstvena i autokefalna crkvena organizacija obnovljena tek 1920. godine od kada iznova postoji i deluje u kontinuitetu.

Kosovska bitka je možda i najbolji primer tog divnog i lepog prožimanja istorijskog i mitskoj u našoj prošloj i sadašnjoj stvarnosti. Ona je bila i sa pravom je ostala svetionik i izvorište rodoljublja, slobodarstva, nepokora i istinskog, beskompromisnog junaštva. Kao što već rekosmo, čitav niz prelepih mitova nalazi se u neposrednoj vezi sa ovim događanjem i njegovim sudeonicima.

Ubrzo posle konačnog (drugog) pada srpske Despotovine 1459. godine, preminuo je tadašnji srpski patrijarh Arsenije II. Bilo je to 1463. godine. Ne želeći da i formalnopravno ukinu Srpsku crkvu osmanske vlasti odlučile su se za znatno perfidniji, ali podjednako efikasan metod koji se ogledao u sistematskom i doslednom višedecenijskom sprečavanju izbora novog patrijarha.  Delovanje u tom pravcu bi, po mišljenju ondašnjih osmanskih glavara, tokom višedecenijskog upornog sprečavanja izbora srpskog patrijarha vremenom neumitno dovelo do potpunog ili makar delimičnog zamiranja Srpske crkve kao crkvene organizacije.

I to se zaista i dogodilo. Tako su Srbi, tokom narednih bezmalo stotinu godina (od 1463. pa sve do 1557. godine), bili bez svog patrijarha. Te znamenite 1557. godine, međutim, došlo je do preokreta te su osmanske vlasti dozvolile izbor novog patrijarha i, sa time u vezi, postepenu obnovu Srpske crkve kao crkvene organizacije. Tada je na drevni tron Svetog Save I Srpskog stupio patrijarh Sveti Makarije I (iz porodice Sokolović). U našoj javnosti je već duže vreme uvreženo mišljenje kako je za obnovu Srpske pravoslavne crkve, do koje je došlo tokom 1557. godine, najzaslužnija ličnost niko drugi do osmanski veliki vezir Mehmed-paša (Sokolović), ,,bratˮ srpskog patrijarha Svetog Makarija I.  Ipak, sa pravom se postavlja pitanje šta nam govore istorijski izvori i šta, zapravo, jeste istorijska istina u vezi sa tim znamenitim događajem koji se odigrao tokom 1557. godine, odnosno sa ličnostima patrijarha srpskog Svetog Makarija I i velikog vezira Mehmed-paše (Sokolovića)?

Ko je, zapravo, bio taj osmanski veliki vezir koji je zaslužan za obnovu Srpske crkve 1557. godine i da li su patrijarh srpski Sveti Makarije I i Mehmed-paša bili braća?

Rekli smo već da je uvreženo mišljenje kako je veliki vezir Mehmed-paša (Sokolović) te znamenite 1557. godine obnovio Srpsku crkvu u rangu patrijaršije što ne odgovara istorijskim činjenicama jer je odluku tog značaja i posledica mogao doneti isključivo sultan, a to je u ovom slučaju bio Sulejman I Veličanstveni (1520-1566.). Sasvim je moguće i to da je u procesu donošenja odluke mogao učestvovati i veliki vezir, ali to tada, gle čuda, nije bio Mehmed-paša (Sokolović).

Nikola Radosavljević, ,,Rustem i Mehmed-paša”, olovka na papiru, 30 h 40 cm, 2019.

Kod nas se, očito, svesno zaboravlja da je tokom te 1557. godine Mehmed-paša (Sokolović) bio tzv. treći vezir, kao i da će veliki vezir postati tek 1565. godine, dakle osam godina nakon što je bila obnovljena Srpska crkva. Stoga se sa pravom postavlja pitanje ko je, zapravo, bio veliki vezir te 1557. godine koji je doprineo obnovi Srpske patrijaršije ukoliko to nekim slučajem nije Mehmed-paša (Sokolović)?

Takođe, zanimljivo je i osvrnuti se na pitanje odkuda uopšte ime Mehmed-paše (Sokolovića) u kontekstu obnove Srpske pravoslavne crkve 1557. godine?

Naime, u jednoj turskoj poreskoj knjizi iz sredine XVII stoleća postoji zabeleška u kojoj se navodi da je Srpsku patrijaršiju obnovio veliki vezir. Ali, ukoliko znamo da je ona bila obnovljena 1557. godine onda je to bilo u vreme kada je veliki vezir bio Rustem-paša (1555-1561.), ali ne Mehmed-paša (1565-1579.) Istorijska svedočanstva ukazuju nam nedvosmisleno da je to bio Rustem-paša (Opuković) koji se na položaju velikog vezira nalazio čak u dva navrata, i to od 1544. do 1553. i od 1555. do 1561. godine.

Ubrzo posle konačnog (drugog) pada srpske Despotovine 1459. godine, preminuo je tadašnji srpski patrijarh Arsenije II. Bilo je to 1463. godine. Ne želeći da i formalnopravno ukinu Srpsku crkvu osmanske vlasti odlučile su se za znatno perfidniji, ali podjednako efikasan metod koji se ogledao u sistematskom i doslednom višedecenijskom sprečavanju izbora novog patrijarha.

Drugim rečima, za obnovu Srpske crkve 1557. godine zaslužni su sultan Sulejman I Veličanstveni i njegov ondašnji veliki vezir Rusmet-paša (Opuković), a ne potonji veliki vezir Mehmed-paša (Sokolović). S druge strane, veliki vezir Mehmed-paša (Sokolović) i patrijarh srpski Sveti Makarije I, po svemu sudeći, nisu bili braća. U najboljem slučaju mogli su biti isključivo dalji srodnici. Ko je, uistinu, bio patrijarh srpski Sveti Makarije I „pitanje je na koje je nemoguće pouzdano odgovoritiˮ, zapisao je naš slavni istoričar akademik prof. dr Radovan Samardžić.

U kojim je, dakle, istorijskim okolnostima baš tokom te znamenite 1557. godine došlo do obnavljanja Srpske pravoslavne crkve u formi autokefalne crkvene organizacije?

Da bi očuvale ekonomsku i političku stabilnost države osmanske vlasti su morale da pronađu nove izvore poreskih prihoda, a integrisanje Srpske crkve u osmanski poreski sistem nesumnjivo je bio deo tih napora. Srpski patrijarsi su bili dužni da plaćaju 100.000 aspri godišnje, isto toliko i na ime takse za izdavanje berata (ukaza) prilikom svog postavljenja i kod smene sultana. Patrijarh srpski Sveti Makarije I je već u prvoj godini svog patrijaraškog mandata bio u obavezi da u osmansku carsku državnu blagajnu uplati oko 3.350 venecijanskih zlatnih dukata. Podsetimo se i toga da je u tom razdoblju mletački dukat imao masu od 3,5 grama zlata finoće 23,5 karata pa se može zaključiti da je srpski patrijarh u prvoj godini svoje crkvene uprave sultanovoj carskoj blagajni predao oko 12 kilograma najfinijeg zlata.  Zauzvrat, srpskom patrijarhu je bilo zagarantovano pravo da obavlja versku službu, postavlja episkope i nesmetano prikuplja crkvene dažbine od podređenog mu sveštenstva, monaštva i vernika. Ubrzo po dolasku Mehmed-paše (Sokolovića) na položaj velikog vezira, a to se dogodilo tokom 1565. godine, Srpska pravoslavna crkva doživela je jedan ozbiljan udarac.

Postojali su, naravno, i periodi kada su legende, mitovi i narodna tradicija imali veoma važnu i nadasve pozitivnu ulogu, ali i onih kada je interesovanje za njih postepeno slabilo ili čak i zamiralo, a sve usled ubrzanog napretka u oblasti prosvete, nauke, kulture i umetnosti.

Već koliko u prvim godinama vladavine sultana Selima II Pijanice (1566-1574.) doneta je odluka o konfiskaciji svih manastirskih i crkvenih imanja. Pravoslavna crkva je državi trebalo da plati taksu za svaku jedinicu obradive površine koju su koristili sveštenici ili monasi. Ukoliko sveštenici i kaluđeri ne bi uspeli da prikupe potrebna sredstva Turci bi parohijske crkve, manastire i njihova imanja oduzimali i prodavali. Takvu zlehudu sudbinu doživeli su i oni već odavno zapusteli i porušeni manastiri, ali i parohijski hramovi. Ni svetogorski manastiri nisu bili izuzeti od obaveze plaćanja raznoraznih taksi i nameta pa su veliki i bogatiji manastiri zalagali preostale dragocenosti ili uz pomoć novih ktitora nekako uspevali da otkupe najveći deo svojih nekadašnjih poseda. U državnim i vojnim poslovima iskusni veliki vezir Mehmed-paša (Sokolović) bio je sultanu i državi potpuno odan sluga i zvaničnik, i to do te mere da je svoj identitet, stečen po rođenju, odbacio kako se uspinjao po lestvici moći Osmanskog Carstva.

Dokazujući svoju odanost sultanu i islamu Mehmed-paša (Sokolović) nije prezao čak ni od zatiranja tragova hrišćanstva na području svog zavičaja. „Sve ono što se među Sokolovićima odigralo“, zabeležio je akademik prof. dr Radovan Samardžić, „nakon preobraćanja čatca Baja u Muhameda otkriva… njihovu neotpornost prema islamizaciji.ˮ O potpunoj islamizaciji porodice velikog vezira Mehmed-paše (Sokolovića), pored ostalog, svedoči i činjenica da je njegov otac Dimitrije vremenom postao Džemaludin Sinan-beg. I Mehmed-pašina majka je, napustivši svoj zavičaj, uskoro otišla sinu u Istambul.  O prihvatanju islama od strane članova najuže porodice velikog vezira Mehmed-paše (Sokolovića) govori i to da je bio veoma ljut na majku kada je saznao da je ona u rodnom selu ostavila jednog od svojih sinova. Veliki vezir Mehmed-paša (Sokolović) je, saznavši za majčino (ne)delo, prekorno upitao svog stričevića Mustafu zašto je prenebregao da mu to saopšti i tako postao uzrokom što je njegov brat ostao u ,,mraku neverstvaˮ.

Kakav je bio istinski odnos Mehmed-paše Sokolovića prema sultanovim hrišćanskim podanicima ?

O istinskom odnosu velikog vezira Mehmed-paše (Sokolovića) prema pravoslavnom hrišćanstvu svedoče i njegova dela koja su ostala zabeležena u istorijskim izvorima. U Beogradu su, tako, po njegovoj naredbi, porušene mnoge crkve od čijeg je materijala sagradio svoj bezistan i karavan-saraj.  Dve godine po smrti sultana Sulejmana II Veličanstvenog, Beograd je posetio italijanski putopisac Mark-Antonio Pigafeta koji je, pored ostalog, u svom delu pod naslovom „Put od Beča za Carigrad“ (1568. godine), zabeležio i to da je „zbog toga što hoće da podigne bezistan, karavan-saraj i druge građevine, Mehmed-paša u ovom gradu (Beogradu) naredio da se poruše tri crkve raških hrišćana i jevrejske sinagoge.

Ubrzo po dolasku Mehmed-paše (Sokolovića) na položaj velikog vezira, a to se dogodilo tokom 1565. godine, Srpska pravoslavna crkva doživela je jedan ozbiljan udarac. Već koliko u prvim godinama vladavine sultana Selima II Pijanice (1566-1574.) doneta je odluka o konfiskaciji svih manastirskih i crkvenih imanja.

On te bogomolje nije razrušio toliko radi svoje gradnje koliko da se u njima ne bi vršili obredi.ˮ Međutim, u želji da se ni na koji način ne ogrešimo o nesumnjivo značajnu ličnost osmanskog velikog vezira Mehmed-paše (Sokolovića) valja nam se iznova podsetiti i toga da je upravo on bio neposredno zaslužan za podizanje monumentalnog i veličanstvenog mosta kojim je, kod Višegrada, savladana moćna i brza Drina. Iako je potrebno znati i to da su osmanske vlasti u viševekovnom kontinuitetu radile na uspostavljanju i održavanju glavnih saobraćajnica, kopnenih i vodnih, važno je naglasiti i zaslugu Mehmed-paše (Sokolovića) za izgradnju jedne od nesumnjivo najlepših ćuprija nastalih u okviru islamske arhitekture na ovim prostorima.  

Iako je fenomen mitotvorstva razumljiv i prirođen svim narodima svijeta, koliko je spoznaja o istini katarzična? Da li je istina ponižavajuća, ili ona, naprosto obesmišljuje narcisoidnost i tješi nas da nismo dužni da budemo superheroji, već to što jesmo, ljudska bića sa svim manama i vrlinama?

Mitovi su karakteristični za sve narode, kulture i epohe. Pitanje odnosa prema mitu meandriralo je tokom brojnih prohujalih vekova te se kretalo u opsegu između apsolutnog poštovanja mita kao nečega u čiju istinitost nikako ne bi trebalo sumnjati pa sve do savremenog doba kada je neophodno uspostaviti jasnu distinkciju između konkretne istorijske u odnosu na mitsku stvarnost. Srbi su mitovima posvećeni u istoj onoj meri u kojoj su to (bili) i drugi evropski narodi.

Dve godine po smrti sultana Sulejmana II Veličanstvenog, Beograd je posetio italijanski putopisac Mark-Antonio Pigafeta koji je, pored ostalog, u svom delu pod naslovom „Put od Beča za Carigrad“ (1568. godine), zabeležio i to da je „zbog toga što hoće da podigne bezistan, karavan-saraj i druge građevine, Mehmed-paša u ovom gradu (Beogradu) naredio da se poruše tri crkve raških hrišćana i jevrejske sinagoge.

Postojali su, naravno, i periodi kada su legende, mitovi i narodna tradicija imali veoma važnu i nadasve pozitivnu ulogu, ali i onih kada je interesovanje za njih postepeno slabilo ili čak i zamiralo, a sve usled ubrzanog napretka u oblasti prosvete, nauke, kulture i umetnosti. Za evropske narode, njihove kulture i tradicije posebno je dragocen tzv. romantičarski XIX vek kada je došlo do znatnog buđenja nacionalne svesti i izbijanja brojnih oslobodilačkih pokreta koji su jedno od svojih glavnih izvorišta, pored ostalog, pronalazili i u mitovima.

Da li srpsko društvo i dalje slijepo vjeruje u istorijske mitove ?

Pitanje je da li bi bilo utemeljeno kazati kako smo mi Srbi skloni tome da slepo verujemo u sopstvene mitove, ali jeste zanimljivo ukazati na pojedina razdoblja naše povesnice kada smo mitovima davali mnogo veći značaj nego što istorija to omogućava. Romantičarski XIX vek itekako je dotakao slobodi, nezavisnosti i nepokoru odane Srbe koji su u svojoj bogatoj prošlosti, kako onoj istorijskoj, tako i onoj mitskoj, pronalazili dodatnu snagu da se tokom čitavog niza decenija izbore za obnovu sopstvene državnosti. Mitski događaji i ličnosti predstavljali su za naše slavne pretke primere koje je trebalo slediti i podražavati.  Mitska i istorijska stvarnost predstavljaju dva odvojena realiteta koji se na pojedinim mestima dodiruju i prožimaju. Nezahvalno je govoriti o mitovima koji odolevaju nauci, posebno ukoliko pod pojmom nauke podrazumevamo nešto što je utemeljeno na činjenicama i istini.

Važno je ukazati i na to da se istorijska nauka ne konfrontira sa mitom, već da ona ima zadatak da utvrdi stepen istoričnosti svakog od njih pojedinačno.  Dakle, mit nije suprotstavljen nauci na način na koji imaginarno nikako ne može da bude konfrontirano sa činjeničnim, odnosno istinitim. Svaki narod, pa i naš, težio je tome da uspostavi ili, tamo gde je to smatrano potrebnim, obnovi vremenom iskidane niti istorijskog, kulturološkog, jezičkog, identitetskog, verskog ili državotvornog kontinuiteta.

“Kao fenomen mit je star bezmalo koliko i ljudska vrsta. Stremeći tome da proniknu u najveće tajne života, prirode, sopstvenog okruženja, pojava, nepoznanica, izazova i opasnosti koji su ih okruživali naši drevni preci pokušavali su da razrešenja brojnih sudbinskih zagonetki pronađu i u magijskom, religijskom ili mitskom. “

Ta i takva potpuno razumljiva potreba dovodila je u pojedinim istorijskim razdobljima do svojevrsnog nacionalno-romantičarskog buđenja i zanosa tokom koga istoričari uočavaju ponovno oživljavanje, pa čak i otvoreno kreiranje simbolički važnih identitetskih elemenata narodne tradicije, legendi i mitova. Ovaj fenomen posebno uočljiv u razdoblju čitavog XIX, a u našem slučaju i u poslednjim decenijama XX, odnosno početkom XXI veka.  Njega je, međutim, pratila jedna, istina globalna, pojava koja se na najjednostaviniji način može definisati pojmom ,,izmišljanje tradicije”. Ni naša kultura nije lišena brojnih primera manje ili više svesnog izmišljanja ličnosti, događaja, pa čak i misli koje smo bivali skloni da pripisujemo istaknutim istorijskim ličnostima.

Važno je naglasti kako se srpski istoričari, počev od 19. stoleća, pored drugih tema bave i utvrđivanjem činjenične zasnovanosti naših nacionalnih mitova. To su do sada, pored ostalih, veoma uspešno činili Ilarion Ruvarac, Stojan Novaković, Mihailo Dinić, Georgije Ostrogorski, Radovan Samardžić, Sima Ćirković, Rade Mihaljčić, Božidar ferjančić, Tibor Živković, Jovanka Kalić, Radivoj Radić, Aleksandar Uzelac i drugi.Posebno je važno ukazati i na to da se nauka ne suprotstavlja mitu, već ga proučava. To, osim istoriografije, čine i antropologija, sociologija, etnologija i druge humanističke nauke. Zašto je to potrebno znati?

Stoga što je izuzetno važno razlučiti istorijsku od mitske stvarnosti, ne brkati ih i dobro ih poznavati. Obe su podjednako dragocene i treba ih ljubomorno čuvati, ali jasno razaznavati šta je ono što se zaista dogodilo u prošlosti, a šta nešto sasvim drugo što je plod imaginacije nama danas najčešće nepoznatih tvoraca mitova i legendi.

Razgovarao: Vuk Bačanović, Foto: Bojan Džodan, privatne slike Dejana Ristića, Vikipedija

1 thought on “INTERVJU, ISTORIČAR DEJAN RISTIĆ, AUTOR “MITOVA SRPSKE ISTORIJE”: Prvog srpskog kralja iz dinastije Nemanjića okrunili su legati pape Honorija III”

  1. Pingback: TEMA PREOKRETA: Na koji način su animoziteti današnjih Srba i Bošnjaka oblikovani vjerskim ratovima 17. i 18. vijeka -

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top