PREOKRETOVA HRONOLOGIJA 1990., ILI KAKO SMO SE POČELI RASPADATI (III dio): Suverenost Slovenije, najava proglašenja SAO Krajine, proglašenje Kosova republikom, afera Fočatrans, kolaps zajedničkog tržišta

Google+ Pinterest LinkedIn Tumblr +

Dan kasnije (31.05.), upadom nacionalista predvođenim Vojislavom Šešeljom i Žarkom Gavrilovićem, predsjednikom opskurne Svetosavske stranke, prekinuta je predstava „Sveti Sava“ u Jugoslovenskom dramskom pozorištu. Prvog juna sprovedena je još veća blokada grčko-jugoslovenske granice tokom koje makedonski demonstranti traže oružje od savezne vlade. 3. juna odigrana je prijateljska utakmica između reprezentacija Jugoslavije i Holandije u Zagrebu, u sklopu priprema za Svjetsko fudbalsko prvenstvo u Italiji, a tokom koje je kompletno gledateljstvo navijalo protiv izabranika Ivice Osima i izviždalo jugoslovensku himnu „Hej Sloveni“.

Pet dana kasnije novi hrvatski delegati ušli su u Vijeće republika i pokrajina Savezne skupštine, među kojima je bilo i osam delegata HDZ-a, čime je skupština po prvi puta nakon 1945. postala višestranačka, budući da je Slovenija zadržala stare, komunističke delegate. Iste večeri otvoreno je Svjetsko prvenstvo u Italiji, a sutradan (09.06.) je šesnaestogodišnja Monika Seleš osvojila Roland Garros pobijedivši Steffi Graf u finalu. 13. juna održan je prvi protestni miting opozicije u Beogradu. Demonstranti su zahtjevali zakazivanje višestranačkih izbora i da skupština donese novi republički ustav. Milicija je intervenisala u Takovskoj ulici, ispred zgrade Televizije i lakše su povrijeđeni Dragoljub Mićunović, književnik Borislav Pekić i još nekoliko desetina demonstranata. Dva dana kasnije (15.06.) Vojislav Šešelj se razišao sa SPO i osnovao Srpski četnički pokret. 21. juna seljaci su nakratko blokirali autoputeve kod Beograda, tražeći 26 centi za kilogram pšenice, umjesto 17 koliko je odredila savezna vlada, iako je na čikaškoj berzi kilogram pšenice bio svega 15 centi. Istoga dana Svjetska banka objavila je 292 miliona dolara zajmova za modernizaciju i održavanje putne infrastukture u Jugoslaviji.

Četiri dana kasnije (25.06.) Slobodan Milošević obratio se skupštini, raspisavši referendum o redoslijedu izbora i donošenju ustava te kazavši da se zalaže za federaciju i centralizam, a da u slučaju konfederalizacije Jugoslavije granice republika moraju biti promijenjene. Dva i po sata nakon Miloševićevog obraćanja skupštini, slovenački predsjednik Milan Kučan u živom programu RTV Slovenije najavio je novi ustav Slovenije kao „suverene države“ a ne „federalne jedince“. Sutradan ujutro (26.06.) vlasti Srbije zatvorile su Skupštinu Kosova. 27. juna proglašena je Zajednica opština Sjeverne Dalmacije i Like, u koju su ušli Knin, Obrovac, Benkovac, Donji Lapac, Gračac i Titova Korenica.

Brzo osnivanje SAO Krajine

Odlukom Sabora, 28. juna Radiotelevizija Zagreb postala je Hrvatska radiotelevizija. Naredni dan (29.06.) Ante Marković, u obraćanju saveznoj skupštini predložio je privatizaciju državne industrije i pozvao na bržu političku reformu. 30. juna reprezentacija Jugoslavije izgubila je na penale od Argentine u četvrtfinalu Svjetskog prvenstva. Toga dana otvoren je i 37. Pulski filmski festival, posljednji jugoslovenski, a Veliku zlatnu arenu osvojio je film Gluvi barut reditelja Bate Čengića.

Prvog i drugog jula održan je referendum u Srbiji na kojem je odlučeno da se prvo donese novi ustav, a da se zatim održe višestranački izbori. Prvog jula na mitingu u selu Kosovo pokraj Knina, Milan Babić obećao je okupljenim mitingašima brzo osnivanje SAO Krajine. Drugog jula skupština Slovenije usvojila je Deklaraciju o punoj suverenosti Republike Slovenije te proglasila prvenstvo republičkog ustava i zakona nad saveznim. Istovremeno su albanski delegati Skupštine SAP Kosova ispred zgrade skupštine donijeli Ustavnu deklaraciju kojom su Kosovo proglasili republikom u sastavu Jugoslavije. Dva dana kasnije, na mitingu u Drvaru Jovan Rašković postao je rodonačelnik upotrebe pozdrava sa tri prsta.

5. jula Skupština SR Srbije raspustila je Skupštinu i Izvršno vijeće SAP Kosova, smijenila urednike i direktore novina i RTV stanica na albanskom jeziku te time faktički represalijama okončala autonomiju pokrajine. 8. jula održana je misa i ceremonija pomirenja u Kočevskom Rogu, u Sloveniji. 12. juna u Sarajevu osnovana je SDS BiH sa Radovanom Karadžićem na čelu. Istoga dana počelo je Svjetsko prvenstvo u košarci za žene. Jugoslavija je osvojila srebro. 14. jula osnovana je Liga socijaldemokrata Vojvodine, a dan kasnije i DSHV, prva stranka Hrvata u Vojvodini nakon uvođenja višestranačja. 16. na 17. juli Savez komunista Srbije i Socijalistički savez radnog naroda Srbije ujedinili su se u Socijalističku partiju Srbije na čelu sa Slobodanom Miloševićem.

25. jula hrvatski Sabor usvojio je Amandmane LXIV. Do LXXV. na Ustav SR Hrvatske. Time je izbrisan pridjev „socijalistička“ iz naziva republike, promijenjeni su državni simboli, uvedena je šahovnica i izmijenjeni su nazivi funkcija. Istoga dana u Srbu održan je sabor Srba iz Hrvatske pod nazivom „Ustanak bez oružja“, na kojem je usvojena Deklaracija o suverenosti i autonomiji srpskog naroda i osnovano je Srpsko nacionalno vijeće kao nepriznati organ Srba u Hrvatskoj.

Savezna vlada istoga dana (25.07.) objavila je naručenu anketu koja je tvrdila da 79% Jugoslovena podržava njenu politiku, da je 24% za federaciju, 21% za konfederaciju, a svega 7% za raspad zemlje. 26. jula osnovana je Hrvatska izvještajna novinska agencija – HINA, kao pandan Tanjugu. Tri dana kasnije predsjednik SIV-a Ante Marković na velikom mitingu na Kozari predstavio je novoosnovani Savez reformskih snaga Jugoslavije. 30. jula aktivisti HDZ-a fizički su napadnuti u mjestu Berak nadomak Vukovara. Idućeg jutra nedjeljnik „Danas“ objavio je transkript tajnog razgovora između Tuđmana i Raškovića, kompromitirajućeg po ovog drugog, nakon čega je umnogome ekstremniji Milan Babić uzeo prevlast u SDS-u.

Balvan revolucija i ustaše u Hercegovini

Trećeg avgusta Hrvatsko ministarstvo pravde zabranilo je održavanje referenduma o srpskoj autonomiji. Deset dana kasnije, Borisav Jović, predsjednik predsjedništva SFRJ, na opšte negodovanje službenog Zagreba, primio je delegaciju iz Knina koja ga je informisala o „ugroženosti Srba u Hrvatskoj“. Sutradan, 14. avgusta slovenačka vlast izjavila je da će smanjiti broj regruta u JNA, a da će samo 15% moći služiti izvan svoje matične republike.

17. avgusta otpočela je takozvana Balvan revolucija pobunom srpskog stanovništva u Kninu i okolini protiv novoizrabrane hrvatske vlasti, inicirana pokušajem hrvatske policije da uzme oružje iz stanica policije u Benkovcu i Obrovcu. Toga dana tri helikoptera MUP-a RH presretnuta su od strane aviona ratnog vazduhoplovstva JNA.

Dan kasnije u Sarajevu osnovana je HDZ BiH na čijem čelu se našao v.d. predsjednik Stjepan Kljuić. 19. avgusta održan je nelegalni referendum Srba u Hrvatskoj o autonomiji, uz široko definisano biračko pravo, na kojem je potvrdan odgovor zaokružilo 99,7% izašlih. Istog dana pobjedom nad SSSR u finalu svjetskog prvenstva u Argentini, košarkaška reprezentacija Jugoslavije po treći put se okrunila titulom prvaka svijeta u košarci. Za najkorisnijeg igrača prvenstva proglašen je Toni Kukoč, a uz njega su Vlade Divac i Dražen Petrović uvršteni u idealnu petorku prvenstva. Međutim, osvojena titula ostala je u sjeni incidenta koji se desio u prvim minutama nakon odigranog finala, kada je Divac iz ruku gledaoca koji se bespravno našao na parketu, oteo hrvatsku zastavu i bacio je na pod.

Pet dana kasnije (24.08.), na vanrednom zasjedanju hrvatskog Sabora sazvanog zbog nemira u Kninskoj krajini, usvojena je Rezolucija o zaštiti ustavnog poretka i o nacionalnim pravima u Hrvatskoj. Za člana predsjedništva SFRJ iz Hrvatske, umjesto Stipe Šuvara, izabran je Stjepan Mesić. 26. avgusta desila se najveća katastrofa u historiji jugoslovenskog rudarstva, kada je u jami „Dobrnja-jug“ u sklopu rudnika Kreka od eksplozije poginulo 180 rudara. 29. avgusta delegacija američkih republikanskih senatora, prevođena Bobom Doleom, doputovala je u Prištinu i osudila „srpske represije na Kosovu“. Generalni štrajk Albanaca na Kosovu proglašen je 3. septembra, da bi srpske vlasti dva dana kasnije protjerale Misiju međunarodne Helsinške federacije sa Kosova.

Istog dana Ivan Zvonimir Čičak i Marinko Božić osnovali su Hrvatsku patriotsku organizaciju u zapadnoj Hercegovini. Pripadnici HPO-a nosili su crne uniforme, pa su zbog toga u sarajevskom Oslobođenju optuženi za neoustaštvo. 7. septembra, na tajnom sastanku u Kačaniku, delegati raspuštene Skupštine Kosova donijeli su Ustav samoproglašene Republike Kosovo (tzv. Kačanički ustav), koji je stupio na snagu četiri dana kasnije (13.09.), a čije donošnje je Srbija proglasila činom veleizdaje te najavila krivično gonjenje.

Sukobi u Novom Pazaru

9. septembra Srpski pokret obnove održao je veliki miting u Novom Pazaru na kojem je Vuk Drašković zloćudno zaprijetio da će svaki onaj koji maše barjakom koji nije srpski „ostati i bez ruke i bez barjaka“. Toga dana došlo je do žestokih sukoba milicije i muslimanskih demonstranata, koji su protestovali protiv SPO-ovog mitinga. Tog 9. septembra SDS je izdala saopštenje u kojem je tražila zaštitu saveznog predsjedništva. Dva dana kasnije (11.09.) desila se afera „Fočatrans“ – prvi međuetnički sukob u Bosni i Hercegovini, kada je u Foči došlo do fizičkog obračuna Srba i Muslimana-Bošnjaka. Fočanski Srbi sazvali su velike demonstracije nakon što je lokalni autoprevoznik „Fočatrans“, čiji je direktor bio Bošnjak, otpustio stotinjak radnika srpske nacionalnosti zbog navodne pronevjere novca. Demonstranti su tražili osnivanje paralelnog autoprevoznika koji bi zapošljavao isključivo Srbe. Iz Sarajeva su poslane specijalne jedinice republičkog MUP-a koje su razbile demonstracije.

12. septembra održane su nove velike demonstracije u Beogradu pod parolom „Posljednje upozorenje“, na kojima je traženo održavanje slobodnih izbora. Istog poslijepodneva na Radio Kninu pročitan je proglas kojim je poručeno građanima srpske nacionalnosti da ne predaju odružje pripadnicima MUP-a RH. Idućeg dana (13.09.) došlo je do oružanog sukoba u Podujevu između policije i građana albanske nacionalnosti tokom policijske potrage za nelegalnim oružjem. Poginula su dva Albanca. Tri dana kasnije (15.09.), u Velikoj Kladuši održan je najveći predizborni miting SDA koji je ujedno bio i najveći skup Bošnjaka-muslimana u historiji, a na kojem se Fikret Abdić zvanično priključio stranci. Sa govornice je poručeno da u slučaju raspada SFRJ „Bosna i Hercegovina neće ostati u Velikoj Srbiji“. Dan kasnije specijalne jedinice republičkog MUP-a Hrvatske blokirale su sve putne pristupe Jasenovcu.

Početkom iduće sedmice, tačnije 18. septembra pokušan je puč unutar SDA, da bi neuspjeli pučisti, Adil Zulfikarpašić i Muhamed Filipović, inače suosnivači stranke, sutradan (19.09.) osnovali Muslimansku bošnjačku organizaciju – MBO. U Sremskim Karlovcima 22. septembra upriličeno je centralno obilježavanje 300. godišnjice velike Seobe Srba pod Arsenijom Čarnojevićem. 24. septembra list Borba nije izašao prvi put za 45 godina svoga postojanja uslijed dugova. Od aprila se, naime, našao pod pokroviteljstvom Savezne skupštine, čime je ostao jedini jugoslovenski list toga doba, te se shodno tome našao u nemilosti republičkih nomenklatura.

26. septembra upadom navijača na teren stadiona Poljud prekinuta je prvenstvena utakmica između domaćeg Hajduka i gostujućeg Partizana. Navijači su zapalili jugoslovensku zastavu na jarbolu, klicajući „Hrvatska, Hrvatska, nezavisna država“. Istog dana Srbi iz Pakraca, Siska i Petrinje postavili su barikade na putevima koji vode u njihove gradove. Idućeg dana (27.09.) organizovano je masovno okupljanje Srba na Baniji koje je trajalo do 30. septembra, kada su intervenisale snage MUP-a Hrvatske. Uhapšeno je 360 lica u Petrinji i konfiskovano je oružje i municija iz stanica i skladišta TO u opštinama sa većinski srpskim stanovništvom.

Slovenija preotima teritorijalnu odbranu, Srbi napadaju na policijske stnice u Hrvatskoj

28. septembra Srbija je usvojila novi Ustav po kojem su pokrajine izgubile sve atribute državnosti te su preinačene u oblik teritorijalne autonomije. Novim ustavom neke savezne ingerencije prenesene su na republiku, a za decembar su zakazani višestranački izbori. Istoga dana usvojeni su amandmani na slovenački ustav kojim je mirnodopska komanda nad tamošnjom Teritorijalnom odbranom predata republici. To veče krajiški Srbi su otuđili oružje iz policijske stanice u Glini, nakon čega je uslijedio sukob i razmjena vatre sa policijom u Petrinji. 29. septembra održan je veliki miting SPO-a na Kosovo Polju za vrijeme kojeg je došlo do sukoba mitingaša i pristalica SPS-a koji su kamenjem zasuli vodstvo SPO-a. Incident je ostao upamćen pod imenom „Kamenice na Vuka“. U Donjem Lapcu, Glini, Dvoru na Uni i Obrovcu, istoga dana (29.09.) lokalni Srbi zauzeli su policijske stanice te otuđili oružje, nakon čega su se sukobili sa policijom u Dvoru na Uni. Sljedećeg jutra osvanule su blokade na putevima i prugama oko Knina, prekinut je saobraćaj prema Splitu i Zadru, a anonimna grupa je putem otvorenog pisma zatražila puštanje pritvorenih Srba.

Prvog dana oktobra od Hrvatske nepriznato Srpsko nacionalno vijeće proglasilo je, na osnovu plebiscita, autonomiju Srba u Hrvatskoj. Istoga dana Vlada Srbije zatražila je od saveznih organa „zaštitu Srba od represije“ u Hrvatskoj, a širom Srbije i Crne Gore održani su veliki mitinzi podrške Srbima u Hrvatskoj. Ispred Skupštine u Beogradu Vuk Drašković poručio je da „ako Milošević neće da se stara za Srbe, opozicija će odgovoriti na objavu rata od strane ustaških vlasti Srbima u Hrvatskoj“. Vojislav Šešelj proklamovao je granice Karlovac-Karlobag-Ogulin-Virovitica. To poslijepodne predsjednik Sjedinjenih Država, George Bush stariji, na sastanku sa članovima predsjedništva SFRJ iskazao je podršku privrednim reformama i teritorijalnom integritetu zemlje. Sutradan (02.10.) je održano vanredno zasjedanje saveznog predsjedništva na kojem nije doneseno rješenje za konflikt u Hrvatskoj.

Istoga dana Republika Hrvatska objavila je povlačenje jedinica specijalne policije iz gradova sa većinskim srpskim stanovništvom, ponudivši amnestiju za one koji vrate ukradeno oružje. Objavljeno povlačenje započeto je dva dana kasnije (04.10.), no željeznički saobraćaj prema moru i dalje je bio prekinut. To poslijepodne, zastupnik Sabora Ivan Bobetko gađao je kolegu Tanjgu iz SDS-a aktovkom, nakon što je ovaj za govornicom rekao da je hrvatska vlast ustašoidna. Istovremeno su Šešeljevi samoprozvani četnici ometali promociju Reformista u beogradskom Domu omladine a tom prilikom je književnik Mirko Kovač pogođen fotoaparatom u glavu.

4. oktobra Vojna policija JNA ušla je u, već ispražnjeni, štab slovenačke Teritorijalne odbrane po naređenju saveznog predsjedništva nakon što je slovenački predsjednik Kučan protuzakonito imenovao novog komadanta TO. Dva dana kasnije, 6. oktobra objavljen je projekt konfederalnog modela jugoslovenske zajednice, kojeg su predsjedništva Hrvatske i Slovenije tri dana ranije dostavila Predsjedništvu SFRJ. Sutradan (07.10.) je Srbija obustavila sve razgovore sa saveznom vladom o Kosovu, jer su se dva njena člana sastajala sa albanskim predstavnicima.

Arkan osniva gardu, Trg Republike ponovo Trg bana Josipa Jelačića

11. oktobra Željko Ražnatović Arkan navodno je osnovao Srpsku dobrovoljačku gardu u manastiru Pokajnica. Šef Saveza komunista Kosova, Rahman Morina, preminuo je od srčanog udara 12. oktobra, za vrijeme održavanja konstitutivne sjednice SPS-a za Kosovo. Listovi Politika i Večernje novosti, pod kontrolom Miloševića, izvještavali su o „postojanju sumnji na ubistvo trovanjem“. Dan kasnije u Banjaluci je osnovano Srpsko nacionalno vijeće Bosne i Hercegovine.

16. oktobra na Trg Bana Jelačića u Zagrebu, koji je proglašenjem FNRJ preimenovan u Trg Republike, vraćen je spomenik banu koji je bio uklonjen 1947. Idućeg dana (17.10.) stadion Maksmir u Zagrebu, unatoč protivljenju Fudbalskog saveza Jugoslavije, bio je domaćin prijateljske fudbalske utakmice između reprezentacija Hrvatske i Sjedinjenih Američkih Država. 18. oktobra objavljen je izvještaj National Intelligence Council-a, pod pokroviteljstvom CIA-e, u kojem je stajalo da će „Jugoslavija prestati da funkcioniše kao federalna država u roku od godinu dana…raspad zemlje će pratiti ozbiljni lokalni sukobi međuetničke i međukonfesionalne prirode.“ Dan nakon što je objavljen rečeni izvještaj, Stjepan Mesić potvrđen je u Saveznoj skupštini za člana Predsjedništva, i njegovog potpredsjednika, pošto je Srbija odustala od blokade. 23. oktobra Skupština Srbije donijela je Uredbu o uvođenju poreza i taksi na robu iz Slovenije i Hrvatske čime je de facto zajedničko tršište prestalo da postoji.

Nastaviće se…

Piše: Denis Švrakić za Preokret
Ilustracija: Preokret

Share.

1 Comment

  1. Pingback: PREOKRETOVA HRONOLOGIJA 1990-TE, ILI KAKO SMO SE POČELI RASPADATI (II dio): "Bosna i Hercegovina je neodrživa kao država..." -

Leave A Reply