TEFTER DRUGI NENADA FILIPOVIĆA ZA PREOKRET: Patriša Krone (1945 –2015), ili “Bog postoji, ali organizovana religija ljudima donosi samo štetu”

 Nenad Filipović, čuveni orijentalni filolog, osmanista i istoričar piše svoju redovnu kolumnu za Preokret pod naslovom “Tefter drugi”. Kolumna je tako naslovljena jer predstavlja svojevrsni nastavak kolumne koju je Filipović prije više od deceniju pisao za sarajevski sedmičnik Slobodna Bosna, a pod nazivom Bosanski defter Nenada Filiovića.                       

 

Patriša Krone (Patricia Crone; voljela je da se njeno prezime izgovara izvorno danski, dok je za ime uvijek govorila: „Bolje Vi to recite po engleski, da se ne mučite s guturalima“), profesor emerita Instituta za napredna istraživanja u Prinstonu i jedan od najvećih historičara Islama i Kasne Antike uopšte, umrla je u snu, 11. VII 2015. godine. Bolovala je od raka na plućima, još od 2011. godine; radila je do zadnjeg trenutka dok joj je to bolest dopuštala―nad knjigom nije bila samo par mjeseci pred smrt; a u smrt je otišla dostojanstveno, bez samosažaljevanja, prihvatajući neizbježnost.

Ni deseti dio onoga što je znala…

Ono nad čim je žalila bilo je što nije napisala ni deseti dio onoga što je znala. Kada se za smrt pripremao , otprilike stotinu godina prije ove umne žene, Ilarion Ruvarac, arhimandrit grgetečki i najveći historičar u Južnih Slovena te ubojiti rušitelj nacionalnih mitova kao „izdaja Vuka Brankovića“ ili „ubistvo Cara Uroša“, rekao je svom neformalnom učeniku Jovanu Radoniću: „Nije mi žao što ću umreti, samo mi je žao što će toliko znanje sa mnom otići u grob“. Nešto slično mi je rekla Patriša Krone tokom jednog našeg dužeg telefonskog prekookeanskog razgovora, kad smo se opraštali.

    Živjela je Patriša samo sedamdeset godina, a uradila je onoliko koliko bi neko drugi za stotinu i pedeset godina djelanja, kada bi tako nešto bilo moguće. Bila je Dankinja i rođena je 1945. godine. Otac joj je bio visoki funkcioner Danskog duhanskog monopola i duhanske industrije u Danskoj. Govorila bi , u šali, da njen rak pluća nema samo uzrok u tome što je do neke četrdesete godine života pušila po tri kutije cigareta dnevno, nego što i plaća dug za očevo visoko pozicionirano mjesto u jednoj industriji koja je pripomogla mnogim ljudima da dođu u stanje jednako njenom u posljednjih pet godina Patrišinog života.

Djetinjstvo i rano djevojaštvo provela je između jednog seoskog imanja i Kopenhagena, sigurno jednog od dva-tri najljepša grada Evrope. Još dok je imala desetak godina, pričala je, jedan stari pastor joj je rekao da studira historiju, da je to nešto za nju i za njen um. Mrzila sam historiju―kazivala bi― onakvu kakva se naučavala po školama, to besmisleno redanje datuma i zlostavljanje dječjih mozgova opisima bitaka u dalekim zemljama i drevnim vremenima.

Od malena je sve dovodila u pitanje, roditelji su je u tome podržavali, a stari pastor nije ukorio roditelje zbog toga, nego je djetetu pružio svaku podršku.

U jednoj od svojih knjiga, u predgovoru, Patriša se zahvalila, na jedan dosta kriptičan način, tom starom duhovniku. Zamolio sam je, jedne prilike, da mi pojasni pomen toga pastora. Učinila je to, bez problema, jer me je smatrala prijateljem. Nije voljela teror privatnosti u javnom diskursu, tu francusko-američku modu zatrpavanja javnosti efemeralijama autorskih života koja je preplavila ne samo nemuštu književnost današnjice, nego i naučnu prozu, posebno neukusne tekstove kilometarskih zahvala po američkim knjigama, doktorskim disertacijama i magistarskim tezama.

Učenica najvećih

Predivnim idiomatskim britanskim engleskim pisala je Patriša. Onim posebnim, jasnim, iskazom, punim nenametljive učenosti ukrašene humorom, ironijom i sarkazmom. Onako kako su pisali Gibon, Makoli, Karlajl, Trevor-Roper, Lorens Stoun…Zato sam , dok je nisam upoznao, mislio da se radi o osobi koja je odrasla u Engleskoj, pa joj engleski jezik dođe gotovo kao maternji. Ali uopšte nije bilo tako. Ona je u Englesku stigla sa dvadeset godina, da bi tamo ostala sljedećih trideset. Upisala je poznatu Školu za istočne i afričke studije Univerziteta u Londonu.

Njeni glavni profesori bili su Bernard Luis (Bernard Lewis) i Džon Vonsbrou (John Wansbrough). Dok je Luis opšte poznata ličnost, ali prvenstveno kroz Saidovo viđenje njegovog djela te kroz čitavu industriju „postkolonijalnih studija“ a ne zahvaljujući svom višeslojnom i epohalnom opusu, dotle je Vonsbrou nepoznanica na prostorima bivše Jugoslavije, s izuzetkom ranog Enesa Karića koji je primijetio važnost djela tog učenjaka još potkraj osamdesetih godina prošlog vijeka. S druge strane, Vonsbrou je, još šezdesetih godina XX vijeka, pismeno iskazao, skupa sa Samuelom Miklošom Šternom (S. M. Stern), svoje duboko poštovanje prema sarajevskom arabisti Besim-efendiji Korkutu i njegovim epohalnim izdanjima arapskih dokumenata Državnog arhiva u Dubrovniku koja spadaju među najznačajnije publikacije Orijentalnog instituta u Sarajevu.

I u tome što je bila omiljeni učenik i Luisa i Vonsbroua vidi se Patrišina izuzetnost. Naime, Luis i Vonsbrou su bili u konstantnom, iako zvanično neobjavljenom, akademskom ratu.

Taj rat nije bio proizvod ličnih netrpeljivosti―iako takve stvari nolens-volens izbiju na površinu u gotovo svakom akademskom neslaganju―nego strukturalnih dubinskih razilaženja o prirodi i svrsi islamistike. Luis je bio dosljedni kritički tradicionalista, naslanjajući se na opuse velikih orijentalista XIX i prve polovine XX vijeka, dok je Vonsbrou rušio paradigme i tražio metodološke uzore izvan islamistike, prvenstveno u biblijskim studijama Gunkela i Bultmana.

Luis je mnogo i odlično pisao; Vonsbrou malo i odlično! Luis je imao prekrasan, lagan, stil, takav da čovjek pomisli, dok ga čita, da to može svako (pisao je bolje od većine čuvenih pisaca na engleskom jeziku druge polovine XX vijeka); Vonsbrou je bio neprohodan, i, s vremena na vrijeme, samo znanje njemačkog može pomoći da se razumije Vonsbrouvljev engleski jezik. Radeći sa ta dva profesora, Patriša Krone je napisala svoju disertaciju o oproštenim robovima-klijentima (ar. mawālī) u vremenu Umajada (do 750. g.) koju je branila 1974. godine. Na prvi pogled, tema se doima skučenom, čisto specijalističkom, odnosi se na važna, ali usko stručna, pitanja vojne, društvene i političke historije ranog Islama. Međutim, Krone je temu izvela na viši nivo, pokazala kako jedna pravna ustanova ima ogromne sveopšte implikacije na dalji razvoj islamskih društava i Islama uopšte.

Preko oproštenih robova vršila se, velikim dijelom, islamizacija, a kroz njih je Islam primao vaskoliku baštinu iranskog svijeta, Plodnog polumjeseca i preislamskog Egipta.

Samo treba podsjetiti na činjenicu da su najveći klasični gramatičari arapskog jezika bili oprošteni robovi Iranci, Nabatejci, palestinski Aramejci, itd.

 Tandem Krone i Kuk

U vrijeme oko odbrane doktorata, 1974. godine, Patriša Krone susreće Majkla Kuka (Michael A. Cook), osmanistu i eruditu, iz stare učenjačke porodice škotskih korijena koja je, prije njega, dala i vodećeg stručnjaka za ranu atičku keramiku i vodećeg stručnjaka za Jonjane i njihovu kulturu. Majkl Kuk je napisao briljantnu disertaciju o demografskom pritisku u seoskoj Maloj Aziji u vremenu 1450-1600. Disertacija je imala sedamdeset stranica, a riješila je jedan veoma značajan problem svjetske historije. Bila je važna za studij historije uopšte. Bernard Luis je bio oduševljen tekstom, ali je predložio da se on malo proširi zbog tada promijenjenih univerzitetskih pravila koja su počela da vrednuju disertacije po broju stranica, što je bio uvod u pad istinskog kvaliteta univerzitetske produkcije.

Tada mladi doktorski kandidat pristojno je odbio sugestiju, rekavši da je napisao sve što je moguće napisati o temi obzirom na dostupnu građu, i povukao doktorat. Objavio je tu svoju nebranjenu disertaciju kao knjižicu, a Fernan Brodel (Fernand Braudel) ju je , u predgovoru engleskom prevodu svoga Mediterana…, označio epohalnom.

Nikada nije doktorirao, a danas je tzv. univerzitetski profesor na Prinstonu (to su rijetki profesori najvišeg ranga koji odgovaraju samo predsjedniku Univerziteta, a ne odjeljenjima; Said je imao takvo postavljenje na Kolumbiji). Njegov opus je monumentalan i proteže se od historije ranog Islama do globalne historije; usto je vrhunski profesor i mentor.

Hagarizam, temelji islamskog svijeta

Krone i Kuk su objavili, 1977. godine, knjigu pod naslovom Hagarizam koja je označila početak revizionističke škole u tumačenju ranoislamske historije. (Revizionizam nije upotrebljen ovdje u , u nas ustaljenom, pežorativnom tonu, nego opisuje dekonstruktivistički metodski postupak). Iznijeli su tezu da za rekonstrukciju ranog Islama treba istupiti potpuno iz islamske tradicije i poslužiti se samo vanjskim, neislamskim, izvorima. Za njih je rani Islam bio jedna kasnoantička judeo-hrišćanska lokalna sekta i takav je ostao do oko 690. godine. Izričito su naglasili u predgovoru da je to knjiga koju su napisali nevjernici za nevjernike, ali su kasnije, na drugom mjestu, naglasili da smatraju da svako, bio privatno vjernik ili nevjernik, u historiografskom radu mora postupiti bez priziva na Dogmu i Zakon.

Tezu knjige su osporili vodeći islamisti kao Jozef fan Es (Josef  van Ess) i Rudi Paret. Godinama kasnije, i Krone i Kuk su izjavili da je knjiga bila hipotetičkog karaktera, da je iznosila jedan predlog, i da su je doživljavali kao metodsku vježbu.

Time su, indirektno, potvrdili da više ne dijele njen radikalni stav. Krone je postala, kasnije, naučni saradnik čuvenog Varburgovog instituta u Londonu, da bi kasnije predavala na Oksfordu (1977-1990) i na Kembridžu (1990-1997).

     Iza toga je slijedio niz studija koje su imale revizionističku britkost, ali su uzimale u obzir i islamsku tradiciju. Različite su bile teme tih studija: vojnici-robovi; odnos rimskog, pokrajinskog i šerijatskog prava; ranoislamski koncepti halifata, itd. Od svih tih studija najviše pažnje je privukla ona o mekanskoj trgovini i usponu Islama, u kojoj je Krone oborila teoriju da je Islam nastao kao vid socijalne pobune zbog navodnog društvenog raslojavanja u kasnopaganskoj Meki prouzrokovanog, kako se htjelo reći, trgovačkim usponom grada na međunarodnom prometu začinima.

I dok je savršeno oborila tezu o socijalnom buntu, Krone, tada, nije mogla objasniti u čemu je bila mekanska trgovina o kojoj izvori govore. Ona nije bila međunarodna trgovina „začinima i miomirisima Istoka“, ali je bila neka trgovina, i to značajna. Tek mnogo godina kasnije, Patriša će napisati studiju u kojoj je dovela u vezu mekansku trgovinu i rimski imperijalni vojni sistem. Mekanci su snabdijevali rimske legije na Bliskom istoku ogromnim količinama štavljene kože koja je Rimljanima bila nepohodno potrebna. Studija pokazuje ekonomsku uključenost nomadâ u rimski poredak i bila bi, komparativno, značajna za shvatanje razvoja balkanskih Vlaha te prerastanja jednog dijela tih Vlaha u balkansku buržoaziju tokom Novog vijeka.

Nasljednica Olega Grabara

Godine 1997 Institut za napredne studije u Prinstonu―najprestižnija naučno-istraživačka ustanova na Zapadu koju je utemeljio Ajnštajn―tragala je za nasljednikom Olega Grabara koji je bio profesor islamske historije na tom Institutu. Pozicija je zadužbina američkih multimilionera i filantropa , porodice Melon. Na Institut se ne dolazi konkursom, iako se konkurs formalno objavljuje, no niko se ne njega ne prijavljuje. Tamo se dolazi tzv. nominacijom. To je poseban postupak u zapadnom univerzitetskom svijetu.

Ustanova piše cirkularno pismo svim autoritetima u polju o „stanju u struci“. Onda se , na osnovu dobijenih elaborata o sadašnjem stanju struke, postavlja novi profesor. Praktično, odlučuju stotine pisama i izvještaja, pa je bilo kakva korupcija isključena. Od toga smo mi u našem jadnom, skučenom, svijetu udaljeni hiljadama svjetlosnih godina.

Elaborati koje je te, 1997. godine, Institut primio, zastupali su, u ogromnoj većini, stanovište da je najrevolucionarnija ličnost na  polju islamske historije Patriša Krone. U Institutu se ne drži nastava, nego se od profesora očekuje da vrše svoja istraživanja i publikuju rezultate.

Pored toga, oni odlučuju o izboru dvadesetak godišnjih stipendista u Institutu, a za takvu odluku trebaju pročitati, minimalno, tri stotine pismenih prijava godišnje. Tu nema plandovanja. Primanja su ogromna, i za zapadne standarde. Primjera radi, svaki stalni profesor Instituta imao je, oko 2000. g., na raspolaganju 25 000 $ putnog budžeta godišnje. Ali su i odgovornosti ogromne. Patriša Krone bila je na toj poziciji do svog povlačenja u ljeto 2014, godinu dana prije smrti.

     Teško bi bilo u tako velikom opusu izdvajati. Ali ako bi se moralo, onda bih izdvojio njenih nekoliko publikacija. Knjiga Preindustrijska društva (1987; prer. 2005) najbolji je opšti pregled ljudskog života do industrijske revolucije. Svaki historičar bi trebalo da je pročita jer bi u mnogome korigovala poglede koje uzimamo za u kamen upisane istine, a ustvari su neodržive mistifikacije. Zatim dolazi Politička misao u srednjovjekovnom Islamu, objavljena u Americi pod naslovom Božja vladavina ( engl. i am. izd. 2005). Nezaboravne su stranice o haridžitima o kojima Krone kaže da su govorili ono što su mislili i da su činili ono što su pisali, a to nije bila baš česta stvar u prošlosti, kao ni danas. Ili pasaži o Gazzâlîju.

Krone ne skriva divljenje prema tom čovjeku za koga veli da je bio od najrjeđe fele, kao i Ibn Haldun. Gazzâlî koji je bio vrhunski intelektualac, filozof prije svega i kada napada neoplatonističke aristotelovce, imao je posebno čulo za vjerske osjećaje, potrebe, shvatanja, strahove, stradanja malih ljudi, onih koji nisu bili ni blizu njegovim intelektualnim uvidima. On je smatrao da islamska misao ne smije isključivati te ljude i tutorisati im kao misaonim i socijalnim insektima, nego da se treba uobličavati i prema njihovim vizijama i potrebama.

I to je Krone smatrala jednim od najfascinantnijih dijelova Gazzâlîjeve misli, pored oduševljenosti divotom njegove arapske i perzijske proze. Meni najdraža njena knjiga jeste i autoričina posljednja: Nativistički proroci ranoislamskog Irana. Seoska pobuna i pomjesni zoroastrijanizam (2012). To je kasno remek-djelo, poput tri posljednje Beethovenove klavirske sonate. Sve je u toj knjizi drugačije nego u uobičajenim knjigama tog žanra, ali se sve drži i plijeni čitaoca. Krone rješava jedno pitanje iz dugog trajanja historije iranskog svijeta. Trasira ideje koje su bile konstanta iranskog planinskog svijeta, kroz dvije hiljade godine.

Pobuna Velom pokrivenoga

Taj kompleks ideja, endemski za planinske zajednice Irana, s vremena na vrijeme bi eksplodirao u pandemiju i određivao duge periode iranske historije. Od pobune Al-Mukanne-Velom pokrivenog, poznatog svima iz Borhesove priče (Patrišina priča je sasvim drugačija, a podjednako fascinantna, no i utemeljena u izvorima) pa do uspona Sveznajućeg djeteta-Šaha Ismaila I Safavidskog koji je uspostavio šiitski Iran i preveo dvije trećine zemlje iz sunita u šiite.

Važna je to knjiga i za svakog historičara religije i antropologa religije. Iz nje se vidi da optužbe za nekontrolisani promiskuitet i razvrat te grupni seks kojima obiluju mnogi hereziografski tekstovi uopšte nisu doslovce tačne, ali ih se ne smije, nerijetko, smatrati pukim izmišljotinama.

Zajedničko vlasništvo nad ženama u planinskim zajednicama Irana bilo je vid otpora zvaničnom sasanidskom aristokratizmu koji je sestrinskim brakom potvrđivao apsolutnu izdvojenost vladajućih slojeva. Ljudi su dijelili žene ne zato što su bili raskalašni, nego zato što su se zalagali za jedan idealan čedni svijet, sličan hipi-komunama oko 1968. godine.

Komunizam u starim društvima nije bio samo ideal, nego se taj ideal i živio. Rad na ovoj knjizi označio je autoričin prelazak na sistematsko proučavanje ideja i djelovanja onoga što je ona jednom prilikom nazvala „historijski gubitnici“ ali čije su ideje i ostvarenja tih ideja bili fascinantni, posebno obzirom na vrijeme i lokacije na kojima su se pojavljivale. Tako se 2000. g. pojavila njena studija o muslimanskim anarhistima iz IX vijeka. To su bili ljudi koji su smatrali da muslimansko društvo može da djeluje bez onoga što mi nazivamo država.

Pored toga, Krone ističe da je jedna od najranijih eksplikacija federacije kao tipa uređenja nastala među ljudima bliskim islamskim anarhistima IX vijeka. Posthumno je objavljena studija o usmenom širenju subverzivnih ideja iz islamskog svijeta u srednjovjekovnu i novovjekovnu Evropu. Rasprava tretira porijeklo čuvene tvrdnje o „tri varalice“ (de tribus impostoribus). U evropskoj historiji car Fridrih II Hoenštaufen objavio je, tokom svog sukoba sa papom Grgurom IX, 1239. godine, da su sve monoteističke organizovane religije podvaladžijske ustanove. Bog postoji, ali organizovana religija ljudima donosi samo štetu.

Istorija subverzivnih ideja

Ideja potiče od srednjovjekovnih islamskih filozofa, i to sa više strana islamskog svijeta. I Fridrih II je bio njen čvrsti pristalica, kao i njegovi učitelji, filozofi sa islamskog Istoka. Ovo ima i izvjesne relevantnosti za naše shvatanje historije, budući da se slučaj Fridriha II često uzima kao analoški dokaz kako bi se reklo da su hereziografske tvrdnje o balkanskim srednjovjekovnim jeresima pusta tlapnja. Kada padne analoški dokaz, sâm po sebi slab, od čitave te kritike koju su vatreno zastupali Srećko M. Džaja i Dubravko Lovrenović malo šta ostaje.

Druga stvar koja ističe ovu posthumnu studiju jeste to da Krone ukazuje na kompleks usmenog prenošenja ideja koji je teško rekonstruisati, ali koji mi obično u našim tumačenjima potpuno zapostavljamo.

U slučaju Fridriha II postoje brojne izvorne potvrde o kanalima usmene predaje subverzivnih ideja, pa to ukazuje na dimenziju onoga što je bilo, a o čemu gotovo ništa ne znamo. Mi suviše olako smatramo da se ljudi iz preindustrijskih vremena nisu nigdje kretali, da su bili ukotvljeni na jednom mjestu, da nisu razmjenjivali ideje itd.

     Ta žena nije bila svakidašnji čovjek. Poput svojih omiljenih haridžita, ona je govorila i pisala što je mislila, a djelovala je u skladu sa time. Da je uspjela, poslije dugog živovanja na mizernim univerzitetskim platama tačerovske i post-tačerovske Engleske (jednom mi je rekla da je već oko 1994. g. počela da noćima sanja da dobija premiju na lutriji!) stigne u naučni Raj na Zemlji, pokazuje ipak one sjajne strane Zapada i zapadnog svijeta, gdje osoba idiosinkratičnih pogleda i načina života može ipak dostići najviši društveni položaj što drugdje nije slučaj.

Ona nije mogla da sakrije oduševljenje nečim i gađenje nad nečim. Njeni kriteriji su bili surovi, ali krajnje pošteni. Jer je bila surova i zahtjevna i prema samoj sebi. Prezirala je feminizam kao jednu veliku šarenu lažu punu koristoljubivih teta s kojima nije željela da se miješa, ali je znala da tako nadahnuto govori o tome kako svaka žena u zapadnom univerzitetskom svijetu ima, najmanje, tri puta teži put do uspona u karijeri.

Patrša Krone: Donosila smijeh sa sobom

Užasavala se političke korektnosti u mišljenju i pisanju i namjerno ju je nagazivala nebrojeno puta. O njenoj ozbiljnosti i postojanosti govori jedna stvar više nego išta drugo. Dok je kao mladi doktor nauka bila, dvije godine, bez posla u Londonu i morala prodavati svoju sjajnu biblioteku ,komad po komad, zarekla se da će , ako jednog dana bude imala višak novca, pomagati mladim naučnicima u sličnim prilikama. I kada je došla u Institut odricala se svog godišnjeg putnog budžeta od 25. 000 $ u korist jednog doktorskog studenta godišnje.

To se odnosilo na doktorske studente koji nisu završili svoj rad, izgubili su stipendiju, a imaju porodicu. Nikad niko to nije radio, ni prije ni poslije nje. Skandinavsko-protestantski poštena, smatrala je da , pored ogromne plate od 250 000 $ godišnje, može ispuniti ono na što se je zaklela dvije decenije ranije. A znala je biti i neobično mila i vesela.

I u svojoj bolesti velika…

Kada se pojavi u prijateljskoj kući, donese glasan smijeh sa sobom, čučne na pod da sa jednim šestogodišnjakom gleda njegove autiće i posveti mu vrijeme dok se večera postavlja na trpezarijski sto; ili kada je u svome vrtu obrezivala cvijeće sa jednom osmanskom odanošću karanfilima i ružama; ili kada bi Vam slala knjige i PDF-ove do kojih ne možete doći, smatrajući da je dijeljenje dio akademskog života. I u svojoj bolesti bila je velika. Bilo joj je ponuđeno zračenje mozga koje bi joj, navodno, dalo deset godina života pod cijenu gubitka pamćenja.

To nije htjela i rekla je da je to gore nego smrt. Ulje od marihuane uz klasičnui terapiju joj je mnogo pomoglo, suzbilo metastaze koje su ostale lokalizovane samo na mozak. U toj situaciji zahtijevala je od svoje sestre, poznatog TV-novinara, da dokumentuje taj njen put liječenje jer bi mogao biti koristan drugima. Bio je to častan život, kao što joj je i nauka bila časna. Nadam se da će je početi i u nas prevoditi prije nego što i sam nestanem sa ovoga deverli-Svijeta.  

Piše: Nenad Filipović za Preokret
Ilustracija: Vikipedija

Fotografije: parstimes.com

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top