TEFTER DRUGI NENADA FILIPOVIĆA ZA PREOKRET: Azersko-jermenski rječnik Nagorno-Karabaha

Google+ Pinterest LinkedIn Tumblr +

Nenad Filipović, čuveni orijentalni filolog, osmanista i istoričar piše svoju redovnu kolumnu za Preokret pod naslovom “Tefter drugi”. Kolumna je tako naslovljena jer predstavlja svojevrsni nastavak kolumne koju je Filipović prije više od deceniju pisao za sarajevski sedmičnik Slobodna Bosna, a pod nazivom Bosanski defter Nenada Filipovića.       

Uz obnovu sukoba Azerbejdžana i Jermenije oko Nagorno Karabaha, medije su preplavile netačne tvrdnje i još grđa „ekspertska“ mišljenja o tom prostoru te o prirodi i porijeklu sukoba. U našoj sredini, posebno je negativna tendencija da se sukob raščitava kroz prizmu zaleđenog bosanskog konflikta, te kroz pseudo-ekspertske floskule o neoosmanizmu. Simptomatično, ni riječi u „regionu“ o velikojermenskom programu te o ulozi jermenskog šovinizma u nastanku i obnovi sukoba!

Karabag

No pored neosnovanih tumačenja, u medijima su prisutne i čiste dezinformacije te neistine o rečenom prostoru. Nagorno Karabah ( finalno –h u riječi Karabah je dijalektalni azerski izgovor standardnog –g, odatle i oblik Karabag na koji se nailazi). Ovaj zapis ima svrhu da iznese izvjesne činjenice o tom predjelu. To je područje u Prekokavkazju, između rijekâ Kur i Aras, zauzima 4400 km², a prema popisu iz 1991, dakle onom prije nasilne izmjene strukture stanovništva konfliktom, imalo je 193 000 stanovnika. Glavni grad mu je Stepanekert. To je područje visokih vulkanskih planina i travnatih visoravni.

Obilje vode čini područje idealnim za ljetna stočarska ispasišta, dok su prisutni zemljoradnja, povrtarstvo i voćarstvo u skladu sa klimatskim uslovima na visijama, te obilne šume; u mnogo čemu područje podsjeća na našu sjeverniju Visoku Hercegovinu (npr. Piva i Drobnjak). Pa je i tradicionalni način života u Nagorno Karabahu sličan tradicionalnom načinu života u Pivi i Drobnjaku.

     Nagorno Karabah nije prvotno ime područja, nego je riječ Karabah~Karabag izvedena od naziva jednog turskog preislamskog plemena. Najstariji poznati naziv područja bio je Albanija―radi se o Kavkaskoj Albaniji starovjekovnih pisaca, i to ime ima malo veze sa današnjom balkanskom Albanijom! U jermenskom jeziku postoji izraz Ałwank‘ sa značenjem: narod, koji je, očito, izveden iz tog klasičnog imena. Sljedeći naziv za region glasio je Arrān, prisutan u gruzijskom, a raširen preko arapskog jezika, a i to je derivat klasičnog, helenizovanog, imena. Toponim Arrān bio je naziv za područje sve do XV vijeka, kada se, konačno, nametnulo tursko ime Karabah. Sve do 387. g. n. e. današnji Karabah odnosno Arrān smatran je za dio historijske Jermenije.

Arran

Te godine Rimsko i Sasanidsko Carstvo podijelili su Jermeniju pa je današnji Karabah ostao bilo na teritoriji, bilo u sferi uticaja Istočnog Rimskog carstva i , kasnije, Vizantije. Osim toga, područjem , gotovo posve nezavisno, dugo upravljaju lokalni dinasti mutnog jermensko-kurdsko-kavkasko-iranskog porijekla. (Generalno, historija etnogeneze narodâ u tom kraju izrazito je komplikovana i ponekad nerješiva. Pored toga, treba podsjetiti na čuvenu kavkasku jezičku razuđenost, gdje se primjećuje da dolina za dolinom govore veoma različitim jezicima, sa čudnom i komplikovanom gramatikom: zabilježeni su, navodno, lokalni dijalekti u kojima se susreće po preko šezdeset padeža!). No, postojao je poseban kavkasko-iranski dijalekat, karakterističan za područje, a koji se―kako bilježe arapski zemljopisci Istahrî i Ibn Haukal―govorio još u X vijeku n. e.

Treba napomenuti da je područje Arrān smatrano, od pomenute podjele zemalja između Rimljana i Sasanida,  nečim odvojenim od Jermenije i ni sâmi jermenski vladari ga nikada nisu ubrajali u Jermeniju u pravom smislu riječi. Do početka VIII vijeka n. e., današnji Karabah je ispovijedao halkedonsko pravoslavlje, a tek od početka VIII vijeka jermenski misionari naturaju većini stanovništva svoj posebni kredo tzv. miafizitsko apostolsko gregorijansko vjerovanje koje se temeljno razlikuje od istočnog pravoslavlja, što se kod nas malo zna, posebno među onima što u tekućem konfliktu zdušno navijaju za Jermeniju, smatrajući to svojim dugom pravoslavlju.

I prije konačnog uspostavljanja arapske vlasti u području, a i tokom direktne vlasti arapskog halifata u tom kraju, današnji Karabah bio je izložen redovnim upadima turskog nomadsko-ratničkog naroda Hazarâ-turskog plemena koje je, na jedan specifičan način, prihvatilo jevrejstvo, a o kome gotovo svi  odrasli tokom posljednjih decenija trajanja  SFRJ nešto znamo, zahvaljujući poznatom i zaista prehvaljenom Pavićevom Hazarskom rečniku. U vezi sa tim upadima je i današnje ime Karabah~Karabag. Posljednji lokalni dinast Arrāna Varaz Trdat, a Arapi su ga  titulisali „patrijarh“ (batrîk-sa sekularnim značenjem), ubijen je 821 ili 822 n. e. U budućem Karabahu pojavila se, 817. g. n. e., jedna izuzetna ličnost: Bâbak.

Babak

To je bio pripadnik lokalne zajednice, površinski islamizovan, koji je objavio povratak vjeri svojih starenika, u jednom specifičnom tumačenju. Radilo se o takozvanoj „radosnoj vjeri“ (hurram-dînî ) koja je bila oblik lokalnih kavkasko-iranskih tradicija, ali i izraz pobune mjesnog stanovništva koje se osjećalo gubitnicima u haotičnim prilikama koje su trajale najmanje dvije stotine godina. Bâbak  je propovijedao useljavanje božanskog duha u čovječje tijelo, reinkarnaciju ljudskog duha u drugačijem obliku, ljubaznost prema svim živim bićima što je podrazumijevalo vegetarijanstvo i nenasilje (u praksi ovi su pokreti bili sve samo ne nenasilni, ali se za posizanje za nasiljem uvijek iznosila tušta i tma kazuističkih objašnjenja), nepoštovanje prema―za njih ispraznim―pozitivnim vjerskim zakonima svake vrste, zajedničko vlasništvo nad ženama i dobrima.

Takva uvjerenja su utvrđena kao prihvaćena u seoskim i stočarskim zajednicam u pojasu od Anadolije do Tjen-Šana na razmeđi Indije, Kine i Srednje Azije, a u sferi iransko-kavkaske tradicije te drugih etničkih zajednica na koje su iransko-kavkaski narodi izvršili kulturni uticaj.

Pokret, na prvi pogled suludo nerealan, imao je čvrsto uporište u današnjem Karabahu i potrajao je preko dvadeset godina. Skršen je tek izdajom iznutra. Lokalni moćnik Sahl ibn Sunbât „prodao“ je Bâbaka halifi i njegovim vojskovođama 837. Otpremljen je Bâbak u tadašnju halifinu prestonicu, Samarru, u današnjem Donjem Iraku, gdje je stigao u januaru 838 n. e. Trijumfalno je paradiran i ponižen.

Na glavu mu je nataknuta mitra, a on je posađen na slona naopačke. Potom je na rate čerečen, ud po ud, da bi ti udovi bili izvješeni na verige. Brutalnost ove kazne o kojoj postoje neoboriva svjedočanstva, potvrđuje koliko su ovog lokalnog vjersko-društvenog vođu halife ozbiljno shvatali kao opasnost. Ipak, sljedbenici njegovog učenja održali su se do u XIII vijek. O njegovoj ličnosti, pokretu i učenju najprodublejnije je pisala Patriša Krone u svojoj velikoj knjizi o nativističkim prorocima rano-islamskog Irana, a o tome je nešto bilo riječi i u jednom od autorovih ranijih zapisa na ovom portalu. Trebalo se na ovome zadržati, da bi se ukazalo da je područje imalo svoj poseban etnički, vjerski, kulturni i jezički identitet; identitet taj blizak je bio jermenskom, ali se nikad nije preklapao sa njime, a isto važi i za klasični iranski identitet. Arrān je bio svoj za sebe.

Seldžuci

Novo razdoblje historije područja označili su upadi, osvajanja i naseljavanja tursko-mongolskih, muslimanskih i paganskih, plemena u razdoblju XI-XV vijek. Već je rečeno kako Karabah nudi sjajne ljetne ispaše, i za konje, i za stoku malog zuba, a i vodu bez koje konji ne mogu, jer dok je ovca mnogo otpornija na žeđ, konj je visoko ovisan o zalihama vode pa se povlačenje velikih nomadskih armija kao Atiline iz gotovo osvojene Zapadne Evrope danas tumači nemogućnošću „Biča božjeg“, kako su Atilu zvali u Evropi njegovog doba, da svojim brzim i sitnim mongolskim konjima, nalik na one bosanske, obezbijedi dovoljno vode.

A pojavio se i novi narod koji je vršio pljačkaške upade na teritoriju: Rusi. U osmoj deceniji XI vijeka  Arrān dolazi pod upravu jednog seldžučkog vojskovođe, a Seldžuci su bili tursko pleme, veoma blisko današnjim Turcima iz Republike Turske, jer su bili dio tzv. oguske, zapadno-turske, podgrupe. Oni su odigrali ključnu ulogu u spasavanju halifata od duboke krize i raspada, ali su i utvrdili hanefizam kao najrašireniju školu sunnitskog Islama, u skladu sa svojom srednje-azijskom tradicijom. Kroz historiju će se sunnitsko-hanefitske i ši’îtske dinastije boriti za područje, a mora se naglasiti da dok su hanefitski sunniti bili neskloni nasilnom prevođenju pripadnika drugih islamskih sekti u njihov kredo, duodecimalni ši’îti (oni koji vjeruju u dvanaest imama) proveli su  naspektakularnija nasilna prevjeravanja pripadnikâ drugih islamskih sekti u svoju u cjelokupnoj historiji Islama.

I danas Karabah, u velikoj mjeri, zadržava svoj sunnitski karakter, a biografski rječnici velikih islamskih učenjaka puni su ljudi koji su nosili nadimak Karabagî―čovjek iz Karabaga. Paganski Mongoli upadaju u područje 1221. godine, a smatrali su ga jednim od najboljih , njima dostupnih, ispasišta. Grad Gendže postaje najvažniji urbani centar područja. Tek je sa islamizacijom Mongola, počev od kraja XIII vijeka, konačno dovršena i islamizacija Arrāna. Pored toga, mnogo važniji proces bila je jezička turkifikacija stanovništva budućeg Karabaha.

Pleme i identitet

Sa usvajanjem turskog jezika kao osnovnog govornog idioma, dolazilo je i do socijalne turkifikacije. Naime, odavno je utvrđeno da je pleme u velikoj mjeri društveni konstrukt, kao i današnje nacije, a ne stvar čiste genetike. Identitet se usvaja svjesnom voljom pojedinca ili manje skupine, a plemenska zajednica otvara vrata takvim optantima. Kasnije nastaju fantastične genealogije koje imaju za cilj da posvete zajedničko etničko porijeklo i prepokriju pravo stanje stvari; što je genealogija drevnija i uzvišenija u smjeru turskih praotaca, to je veći dokaz za njenu namjernu netačnost. Fenomen je karakterističan za sva plemenska društva, a kod nas ga je pokazao Ivan Božić na primjeru ulaska migranata-sitne bosanske vlastele u stara crnogorska plemenska društva.

U to vrijeme preovladalo je ime Karabah~Karabag. Naseljavanje velikog broja tursko-mongolskih nomada te ulazak lokalnog stanovništva u tursko-mongolske plemenske zajednice imao je za posljedicu zapuštanje drevnih kanala za navodnjavanje u velikoj mjeri, što se odrazilo i na ekonomsku održivost kraja. To je morao biti jedan od glavnih razloga seljenja iz Karabaga prema Maloj Aziji koje je učestalo od XIII do XV vijeka. Poslije svoga velikog anadolskog pohoda, mongolski vođa Tamerlan, iza 1402. godine, vraća oko 50 000 šatora (najmanje 200 000 ljudi) u Karabag i obnavlja mrežu kanala velikim građevinskim radovima. Nasljednici Timurida u ovim krajevima, dinastija Akkojunlu (Bijela Ovca) kontrolišu područje tokom velikog dijela XV vijeka, uz stalnu saradnju sa lokalnim dinastima i nižim plemenskim vođama.

U premodernim vremenima, velike države, sa ogromnim teritorijama i sa velikim aparatom, mogle su da kontrolišu svoje pokrajine samo u savezu sa lokalnim dinastima, a ne centralistički, budući da je, na nivou tadašnjeg tehnološkog napretka, bilo gotovo nemoguće centralistički upravljati velikim državama sa razuđenim pokrajinama. U tome je ležala klica brzog raspada svake od takvih država; brzo su se pojavljivale, a još brže nestajale, fragmentirane između bivših pokrajinskih namjesnika. Osmanlije su predstavljale izuzetak, zahvaljujući njihovom višem stepenu tehnološkog razvoja i čitavom nizu promjena u administraciji koje su, sasvim rano i kroz ideologiju svetog rata, eliminisale elemente plemenske konfederacije i plemenski način upravljanja državom.

Prozelitska šiitska država

Karabag je bio jedno od uporišta Safavida koji su prešli put od ortodoksnog sunnitskog derviškog reda do ši’îtske prozelitske vjerske države. To će ih dovesti u neminovni sukob sa Osmanlijama koji će trajati gotovo dvije stotine godina. Safavidi uzimaju Karabag pod svoju kontrolu zahvaljujući raspadu carstva kuće Akkojunlu i tamo naseljavaju pripadnike plemena Kadžar iz koga će poteći jedna kasnija iranska dinastija, dok su namjesnici kraja često upravo plemenske starješine Kadžarâ.

Na svakom svom pohodu na safavidski Iran, osmanske ordije, tokom XVI vijeka, prolaze i kroz Karabag. O tome je, potkraj XVI vijeka, pisao i bosanski pisac na orijentalnim jezicima, Ali-dede od Sigeta, rodom Mostarac, a njegove visoko interesantne zapise o Kavkazu prevodio je sa arapskog i komentarisao rahm. prof. dr. Ismet kasumović, jedan od naših najvrsnijih orijentalista, ali i jedan od najetičnijih ljudi u našem javnom prostoru otkako je haos u BiH nastao pobjedom tzv. narodnih stranaka. ( Zato što je branio legalitet i legitimitet autentične IVZ i tadašnjeg autentičnog reis-ul-uleme Jakub-efendije Selimoskog,

Ismeta Kasumovića je SDA ušehidila, a na sljepoočnicu mu je pištolj stavljao jedan kasniji AID-ovac i član mnogih upravnih odbora koji nas je, kao studente, prijavljivao UDB-i kakve knjige podižemo iz biblioteke Filozofskog fakulteta!).

Osmanlije osvajaju Karabah 1578, a mirom od 1590. g. Safavidi priznaju to osvajanje. Tada nastaje posebna osmanska provincija Gendže i Karabag. Već 1603. godine Safavidi vraćaju područje pod svoju vlast. U njihovoj vlasti će ostati sve do početka XVIII vijeka.  Početkom XVIII vijeka, Safavidsko carstvo slabi i raspada se na niz malih, udionih, kneštava, a narastaju  ruski apetiti prema području. To je bilo u skladu sa agresivnom politikom Petra Velikog koji je od Rusije nastojao da napravi modernu velesilu, da izađe na topla mora, ali i da uzme pod kontrolu drevne kopnene evro-azijske trgovačke puteve.

Nadir-šahova krvava vladavina

Da bi spriječili rusko utvrđivanje na Prekokavkazju, Osmanlije ulaze u rat 1722. g., a slovom osmansko-ruskog Istanbulskog mira  od 1724. godine, Karabah postaje , ponovo, dio Osmanskog Carstva. Godine 1731. započeo je osmansko-perzijski rat, a mirom od 1736. godine Karabah biva prepušten Perziji i njenom vladaru Nadir-Šahu. Međutim, najistaknutiji plemenski vođa Karabaha Penâh Ali se suprotstavlja perzijskim pokušajima da uspostave svoju izravnu vlast u području.

Kao posljedica, uslijedilo je progonstvo plemenskog vođe u daleki Horasan, na sasvim drugom kutku Perzije. Nadir-Šahova krvava vladavina, zabilježena u opštoj historiji i po njegovoj spektakularnoj pljački Delhija sa odnošenjem slavnog mogulskog  tzv. Paunovog prestola, završila se šahovim krvavim krajem 1747. godine, pa je  Penâh Ali to iskoristio za svoj povratak u Karabah.

Odvažio se da osnuje samostalnu državu, Hanluk od Karabaga. Da bi istinski osigurao svoju novostvorenu državu, podigao je pojas tvrđava u nizijskom dijelu koje su, praktički, sprečavale ulaske spoljnim armijama. Perzija je tad bila u posvemašnjem rasulu.

Nije više bilo države kao države, nego se nominalno carstvo raspalo u niz regionalnih apanaža kojima su upravljali „gospodari rata“, nešto slično stanju u Kinu od pada carstva 1911. pa do uspona Čang-Kaj-Šeka, početkom tridesetih godina XX vijeka. Jedan od tadašnjih perzijskih „gospodara rata“, Kadžar Muhammed Hasan Han neuspješno je pokušavao da osvoji Karabah 1751. godine. Uspješniji je bio Afšar Feth Ali Han koji je vladara Karabaha opsjeo u njegovoj prestonici, a isti se, poslije duge opsade, predao, s time da je sina morao dati osvajaču u taoce. Kasnije će osvajaču nekadašnji vladar Karabaha vratiti milo za drago. Ujediniće se sa još jednim perzijskim „gospodarem rata“ Kerim Han-Zendom, i oni će, zajednički, pobijediti Afšar Feth Alija.

 Ruski vazali

Bila je to Pirova pobjeda za nekadašnje vladare Karabaha. Kerim Han-Zend  prebacuje oca i sina-svoje ranije saveznike, bojeći se da se opet potpuno ne osamostale, u svoju prestonicu Širvan, sa zvučnim a praznim naslovima vrhovnih savjetnika. Otac tu umire, a sin se vraća u Karabah te vodi dugi i neodlučni rat sa bratom oko nasljedstva. U međuvremenu, Rusija Katarine Velike nastavlja i proširuje planove Petra Velikog.

Zaključno sa 1774. godinom, zahvaljujući spektakularnom oplovljavanju Sjevernog mora sve do Mediterana, Rusija postaje mediteranska pomorska sila u pravom smislu riječi, a do 1783. uzeli su pod svoju kontrolu i Krim i Gruziju, čime su okružili Kavkaz. Naporedo s time, izazivaju i susjedske i unutrašnje sukobe na čitavom Kavkazu kako bi se to završilo njihovim, navodno mirdonosećim, vojnim ulascima. Sličnu taktiku su upražnjavali Englezi u isto vrijeme u Indiji i tako stvarali svoje kolonijalno carstvo.

U sve to se upliću i perzijski šahovi Kadžar Aga Muhammed Han i Kadžar Feth Ali Šah. No, nisu bili u stanju parirati Rusiji i njenom prodoru na Kavkaz. Lokalni dinast Karabaha, Ibrahim Halil Han postaje polunezavisni podanik Ruskog carstva 1805. godine. Već iduće godine Rusi ga likvidiraju, skupa sa njegovom čitavom porodicom, jer se upetljao u antirusku pobunu, u kojoj je ubijen i jedan ruski general u Bakuu.

Jermeni okruženi Azerima

Poslije još jednog perzijsko-ruskog rata, Karabah postaje potpuni ruski vazal, a hanluk je ukinut carskim ukazom 1822. godine, a Karabah postaje dio velike ruske kavkaske provincije sa sjedištem u Bakuu. Interesi velikih sila i unutrašnji sukobi uveli su područje u gotovo stotinu godina ratova, pa je uspostava direktne ruske vlasti, iako kolonijalne u osnovi, dočekana od mnogih sa olakšanjem. budući da se radilo o dugo očekivanom nastavku života u miru.

U prvoj polovini XIX vijeka, Karabah je imao otprilike 100 000 stanovnika od čega su 1/3 bili Jermeni, ali je područje sa svih strana bilo okruženo stanovništvom čija su apsolutna većina bili Turci-Azeri. Pod tim ruskim kolonijalnim mirom, Karabah nastavlja normalniji život, pa se zapaža rast lokalne književnosti na tamošnjem turskom govoru, u čemu se isticala čak i jedna članica nekadašnje vladarske kuće. I poznata porodica Aga-oglu koja je odigrala veliku ulogu u razvoju moderne kulture i života u Republici Turskoj potiče iz viših društvenih slojeva Karabaha, Pored toga, ruske vlasti podržavaju useljavanje Jermena iz drugih krajeva Kavkaza, a  čak i iz Anadolije.

     Druga polovina XIX vijeka vidjela je uspon i jermenskog nacionalizma, među mnogim drugim nacionalizmima, jer kako su to davno, i nezavisno,  dokazali austro-marksisti i Kaucki te Gramši i naš Vasilj Popović, a potvrdio Benedikt Anderson početkom osamdesetih godina XIX vijeka, nacionalizam je osnovna oslobodilačka ideologija za stanovništva siromašnih zemalja. Tokom XIX vijeka, npr. Jermeni u Osmanskom Carstvu prelaze put od millet-i sâdika―istinski odane podaničke zajednice, nasuprot u XIX vijeku za pobunu stalno sumnjičenih Grka, do najvatrenijih nacionalista sa velikodržavnim, počesto fantastičnim, planovima.

Put jermenskog nacionalizma

Sličan je bio put jermenskog nacionalizma i u carskoj Rusiji. U vrijeme revolucije 1905. godine, koja je po prvi put otvorila vrata šire političke akcije za pripadnike neruskih zajednica carske Rusije, dolazi do prvih sukoba oko Nagorno Karabaha, između Jermena i Azera. Prvo su ti sukobi bili na nivou pisane propagande, ali je, sporadično, dolazilo i do stvarnih nereda sa fizičkim obračunima.

U I svjetskom ratu Karabah je dio tzv. kavkaskog fronta. Revolucija 1917. godine donosi lenjinovske principe samoopredjeljenja, pa je , na osnovu tih principa, nastala npr. nezavisna Finska. U isto vrijeme Antanta nalazi da osnaživanje velikonacionalističkih planova može dobro da im posluži u ratu protiv Centralnih sila, pa se posebno podržavaju velikodržavni programi jermenskog i kurdskog nacionalizma. Dok je jermenski nacionalizam iznio plan Velike Jermenije koja bi daleko prevazilazila granice i najveće u historiji zabilježene jermenske države, kurdski zahtjevi su bili još apsurdniji.

Da bi se njihova zamišljena država ostvarila, bilo bi potrebno rasparčati ne samo protivničko Osmansko Carstvo, nego i pet-šest država koje bi nastale disolucijom Osmanskog Carstva, a izvan turskog anadolskog etničkog prostora.

Turska vojska umarširala je u Karabah u septembru 1918, ali ga napušta već krajem oktobra iste godine, prema odredbama osmanskog primirja sa Antantom. U Karabah ulaze engleske okupacione snage. Jedan engleski memorandum s početka 1919, popraćen i javnom proklamacijom, zaključuje da je Karabah dio teritorije Azerbejdžana i da treba pripasti tada postojećoj  i kratkotrajnoj nezavisnoj republici Azerbejdžan (1918-1920).

Doba Anastasa Mikojana

Sovjeti nisu imali problemâ sa nezavisnošću Finske te tri baltičke republike, ali im je itekako smetala nezavisnost kavkaskih i srednjeazijskih, pretežno muslimanskih, republika što je simptomatično za razmišljanje o onome što Talal Asad naziva hrišćanska osnova evropskog sekularizma. Do kraja 1920. godine, Sovjeti osvajaju Azerbejdžan. Poznati sovjetski višedecenijski najviši funkcioner Anastas Mikojan, inače etnički Jermenin, u posebnom izvještaju Lenjinu od maja 1920 zauzima stav da Karabah ni u kom slučaju ne može da pripadne Jermeniji i da ga se ne smije izdvajati iz teritorije Azerbejdžana.

U tom smislu je bio i prvi sovjetsko-turski sporazum iz 1921. g., prema kome je područje Zengezûr dato Jermeniji, a područja Karabah i Nahčivan Azerbejdžanu. Ova epizoda bjelodano pokazuje da podjela nekog višeetničkog teritorija nikada ne smiruje sukob nego otvara nove rane i još veće apetite. Onaj koji je dobio pola nečega, želi sve; onaj koji je istjeran sa jedne polovine, strahuje da će biti istjeran i iz druge!

U isto vrijeme sovjetski CK ustanovljava komisiju od tri člana sa poznavanjem predjela da bi oni predložili stvaranje Autonomne oblasti Nagorno Karabah u okviru Azerbejdžana. Ona je i formirana 24. VII 1923. Zauzimala je površinu od 4200 km². Treba naglasiti da u sovjetskom sistemu administrativne zaštite manjina, koji je―treba biti pošten―daleko nadmašivao sličan versajski sitem, autonomne oblasti predstavljaju niže upravne jedinice, slučajeve iz kojih je jasno da nema potrebe da se osnivaju posebne autonomne republike jer etnička slika sredine nije monolitna,a i ne postoje stare državne tradicije.

I tako će region nastaviti svoje postojanje u okviru SSSR, uz primjetno i stalno useljavanje etničkih Jermena kroz preko šezdeset godina. Dakle, bilo je to nešto obrnuto kosovskom slučaju. Problem nije bio u iseljavanju, nego u useljavanju. Osim toga, u prvoj polovini XX vijeka, pod sovjetskom vlašću, zapaža se pad starih urbanih centara, azerskih po karakteru.

 Globalna akcija jermenskog nacionalizma

Od kraja sedamdesetih godina XX vijeka, globalna akcija jermenskog nacionalizma naglo raste, a obnavlja se i jermenski velikodržavni projekt. Na Svjetskim jermenskim kongresima u Parizu i Lozani (1979, 1983) donose se deklaracije da je Sovjetska jermenska republika sa svojih 29 000 km² nedovoljan „životni prostor“ za jermenski narod. Metafore izazivaju leđenje krvi u žilama! Usljed toga, Karabah treba biti pripojen Jermeniji. Na trećem kongresu u Sevru, 1985. godine, odlučeno je da se treba otpočeti sa globalnim javnim akcijama za prisajedinjenje Karabaha Jermeniji.

A u SAD se osniva Odbor za prisajedinjenje Karabaha Jermeniji koji prikuplja znatna sredstva. Sve se ovo odvijalo dok je umirao SSSR, u skladu sa putem koji je opisao Zbignjev Bžežinski, jedan od najvećih političkih mislilaca i praktičnih političara XX vijeka, osoba čiju istinsku svjetsko-povijesnu ulogu treba tek spoznati.

Ovo je još jedan dokaz da je fragmentacija složenih država sa socijalističkim sistemom i podržavana i inicirana na Zapadu, kao vid borbe tzv. slobodnog svijeta protiv totalitarizma.

Kada stvari krenu putem krvi i nasilja, onda slobodni svijet obično pere ruke od svoje uloge! Kasnosovjetska vrhuška Azerbejdžana, kao odgovor, izdaje deklaraciju kojom ističe da je  Karabah neodvojivi dio Azerbejdžana. U januaru i februaru 1988. godine Svijet je vidio (da li je, zaista, vidio!) prve azerske izbjeglice iz Karabaha. Kolone su postale danonoćni fenomen. Sve se to odvijalo u situaciji u kojoj, navodno, nije bilo etničkog sukoba i u kojoj je SSSR još uvijek, formalno, postojao.

Fascinantna podudarnost sa SFRJ

Dne 21. II 1988 Jermeni proglašavaju ujedinjenje Karabaha sa Azerbejdžanom , a napadi i pritisak na lokalno azersko stanovništvo se drastično povećavaju. U junu 1988, vlasti Jermenske SSR zatražile su, zvanično, pripajanje Karabaha pismenim aktom upućenim vlastima SSR Azerbejdžan, no taj zahtjev biva odbijen. I vlasti u Moskvi su odbile takvu ideju, zvanično. I u ovom slučaju, fascinira podudarnost sa načinom kako se raspao SFRJ.

Sličnost je bila još frapantnija kada je nastala jermensko-karabahska balvan-revolucija i dizanje barikada. Upravo tim potezima, jermenska zajednica ostvarila je već tada gotovo potpunu faktičku kontrolu nad područjem. Uzaludno je bilo što je prezidijum SSSR potvrdio, 1990, da je Karabah, za njih, neodvojivi dio Azerbejdžana.

Definitivnim raspadom SSSR, nestankom i komične ZND, do sredine 1992, ruska strana potpuno prevrće ćurak u ovom konfliktu. Tadašnja Rusija, nastala poslije neuspjelog vojnog udara, daje ogromnu svakovrsnu podršku Jermeniji da bi Karabah bio konačno preuzet. Mnogo je ljudi pobijeno, a pretežni dio Azera napustio je područje.

Jermenija je uzela pod svoju kontrolu najmanje 20% teritorije koja joj , pravno, ne pripada. I u tome je razlog za obnovu konflikta. Danas je situacija nešto sasvim drugo. Azerbejdžan je mnogo bogatija i snažnija država nego što je bio 1988. Drugačiji su odnosi Rusije i Turske. Rusija sâma drugačija je.

Ratom izgubljeno se vraća samo ratom

Neke stvari treba istaći. Neosnovano je sagledavati obnovu oružanog sukoba oko Karabaha kao neoosmanizam―krajnje upitna kategorija sâma po sebi. Korijeni sukoba su mnogo složeniji, a lokalnog su porijekla i prirode. Ovdje bih podsjetio na riječi koje je u jednoj emisiji Marićeve Ćirilice  izgovorio historičar Radoš Ljušić, rodom sa Metohije. Ljušić je istakao da rijetko ko može voljeti Kosmet kao on koji je tu rođen i čiji su korijeni tamošnji. Zatim je rekao da je krajnje vrijeme da srpski političari prestanu zamajavati svoje glasače i cjelokupan svoj narod bajkama da će oni, nekako, za pregovaračkim stolom vratiti Kosmet u stanje od prije 1999. godine.

Nastavio je da je to posebno perfidna taktika, jer da oni sâmi najbolje znaju da nikada neće za stolom vratiti išta srpsko sa Kosova što više nije srpsko. „Istorija nas uči da se ono što je ratom izgubljeno, dobiva natrag samo ratom.“. Istog mišljenja su i današnji politički vođe Azerbejdžana. I zato postupaju onako kako postupaju. Veliki Svijet posmatra i čeka. Veliki Svijet voli pobjednike. A naknadna opravdanja su posebna zapadnjačka umjetnost: barem mi Srajlije i Bosanci to znamo, bîvši to naučili na jedan težak način.    

Piše: Nenad Filipović za Preokret
Ilustracija: Vikimedia/Preokret

Share.

Leave A Reply