TEFTER DRUGI NENADA FILIPOVIĆA: Andraš Ridlmajer je a Menš. Zaista! Baš tako!

Nenad Filipović, čuveni orijentalni filolog, osmanista i istoričar piše svoju redovnu kolumnu za Preokret pod naslovom “Tefter drugi”. Kolumna je tako naslovljena jer predstavlja svojevrsni nastavak kolumne koju je Filipović prije više od deceniju pisao za sarajevski sedmičnik Slobodna Bosna, a pod nazivom Bosanski defter Nenada Filiovića.

Kuga našeg vremena, covid-19, bitno je, za nekih godinu i po dana, promijenila , i to ne samo trenutačno naše živote, nego i naš ustaljeni način življenja. Mnogi običaji i navade stavljeni su na stranu, i pitanje je koliko će još, tamo na strani, preživjeti, jer se bojim da i kada se vratimo u tzv. normalu mnoge te stvari koje su bile sastavni dio naših svakodnevnih priključenija nećemo više upražnjavati i priređivati. U američkom akademskom životu jedna od najdugotrajnijih tradicija bilo je dostojanstveno ispraćanje univerzitetskih radnika, onda kada oni odluče da se povuku. Amerikanci zaista znaju, odnosno znali su, da te stvari organizuju bez imalo zagrobnog duha i pokazivanja da je nekome drago što je neko napustio svoju stolicu.

Slavljenje života koji se nastavlja…

Isto tako njihove komemoracije, tzv. memorijalne službe, nikada nisu bile plačljivi, kuknjatorski, performansi u kojima se prenaglašeno i neiskreno rida, nego su bili slavljenje pokojnika i njegovog  djela. Slavljenje života koji se nastavlja i kroz pokojnikovo djelo i kroz pokojnikovu porodicu. U takvoj situaciji, pokojnikovi najbliži zaista primaju okrepu i utjehu, pa lakše podnose svoju bol. U kampusu univerziteta Harvard postoji nedenominacionalizovana (tj. ni jednoj konfesiji pripadajuća) memorijalna kapela u kojoj se priređuju takve komemoracije. Nekoliko komemoracija na kojima sam bio u toj kapeli ostale su mi urezane u pamet kao nešto zaista posebno, a iz razlogâ iznesenih gore. Istinsko bivanje skupa, iskreno zajedništvo i saosjećanje, osjećaj pripadnosti jednoj duhovnoj zajednici višeg stepena, izbijali su iz takvih događaja. Međutim, temeljni preduslov da to zaista bude tako jeste istinsko fizičko zajedništvo ljudi. Odnosno, ta mala, naoko sitna, stvar da su ljudi skupa, u istom prostoru svojim tijelima, da se gledaju oči u oči, da jedni drugima direktno prenose riječi i misli čini sve. Covid-19 je sve to izbrisao sa lica Zemljinog.

Zoom ne može da zamijeni istinski ljudski kontakt. Upravo u to vrijeme brisanja i samobrisanja istinskih ljudskih kontakata, u Harvardu je objavljeno da se sa svoga mjesta rukovodioca Aga Hanovog dokumentacionog centra za islamsku umjetnost i kulturu, a centar taj zajednički pripada MIT-u i Harvardu, povukao Andraš Ridlmajer (Andras Riedlmayer) koji je tim centrom, uz svoga kolegu i prijatelja Džefrija Spura (Jeffrey Spurr), rukovodio još od 1985. godine. Ridlmajer je bio jedan od najznačajnijih saradnika korifejâ proučavanja islamske umjetnosti i kulture kao što su Oleg Grabar, Gulrû Nedžipoglu-Kafadar, Naser Rabat.

On je, takođe, sarađivao i sa pokojnom Margaret Ševčenko, najvrsnijim urednikom u islamistici, vizantologiji i medijevistici. Pokojna gđa Ševčenko započela je svoju uredničku karijeru kao engleski redaktor Ernstu Kantoroviću (Kantorowicz), najvećem ,uz Marka Bloka, medijevisti XX vijeka. Kao i Ridlmajerova erudicija, erudicija gđe Ševčenko bila je zapanjujuća. Ali je uz tu erudiciju, kao i u Ridlmajerovom slučaju, išao dar za najdublje kritičko mišljenje, jer kao što nema mišljenja bez erudicije, nema ni erudicije bez mišljenja!

Mišljenje i promišljanje fenomena ljudskog života

Harvard i MIT zajednički su objavili da je Ridlmajera na njegovom akademskom položaju naslijedila gđa dr Nur Sobers-Khan, ranije zaposlena u Islamskom odjeljenju Britanske biblioteke (Britanska biblioteka kombinuje čuvene kolekcija British Museum i India Office Library). Gđa Sobers-Khan je majstor paleografije u islamskim jezicima, a pored arapskog, osmanskog i perzijskog, njene jezičke kompetencije podrazumijevaju ekspertizu u brojnim islamskim jezicima Indijskog podkontinenta i Jugoistočne Azije. Doktorirala je na arapskim dokumentima o roblju u osmanskoj Galati u drugoj polovini XVI vijeka, a objavila je brojne studije o odnosu slike i teksta u kulturama klasičnog Islama. Ridlmajerov ispraćaj bio je lijep, ali putem zoom-a, i to je u velikoj mjeri umanjilo i dostojanstvo i toplinu toga ispraćaja, iako za to ni najmanju krivicu ne snose MIT i Harvard.

            U ovom zapisu govoriće se o nekoliko stvari. O značaju dokumentacije za mišljenje i promišljanje fenomenâ ljudskog života i ljudske prošlosti; o mjestu austro-ugarske duhovne tradicije u intelektualnim usponima diljem Svijeta, i o tome da taj uspon ne čine izolirani geniji sui generis nego da je svaki uspon takve vrste prirodan i logičan ishod trajnosti i čestitosti neke duhovne tradicije; govoriće se i o pobuni te otporu običnog čovjeka, pojedinca, prema Zlu i veličini malog i sitnog rada na očuvanju ljudske baštine; govoriće se i o neporecivoj pojavi da je čovjek slamka među vihorove jer, često, i pored najbolje volje i najvećih mogućnosti, nije u stanju da do kraja iskroji vlastitu Sudbinu.

            Prije svega, o dokumentaciji. Nastanak modernih humanističkih, kulturno-historijskih, disciplina u prvoj polovini XIX vijeka skopčan je sa otkrićem presudnog značaja dokumentacije za iste te humanističke discipline. Revolucionarni zanos i revolucionarni teror radikalnog Prosvjetiteljstva, potkraj XVIII vijeka, donio je, kao svoje ružno naličje paljevine dvoraca, palata, manastira, skrnavljenje grobova i riznica, svakovrsna uništenja pisanih spomenika. Posebno su na udaru bili arhivi i biblioteke. Radikalno Prosvjetiteljstvo dobro je znalo da je stari poredak zasnovan na složenoj strukturi posjedovnih i drugih odnosa, zabilježenoj pisanom rječju.

Velika zgrada evropske filologije

Zato su arhivi i biblioteke osnovne mete svih društvenih, državnih i nacionalnih prevrata, od Robespjerovih i Sen-Žistovih montanjara do karadžićevaca. Restauracija i Reakcija Sv. Alijanse, iza 1815. godine, donijela je i uspon arhivskih studija, da bi se stari posjedovni odnosi rekonstruisali. Međutim, taj uski cilj stvorio je veliku zgradu evropske filologije, historiografije i humanistike. Najveći i najoriginalniji historičari XIX vijeka bili su konzervativci (Von Ranke, Dreusen, Von Treitschke, Eduard Mayer, naš Ruvarac).

Ono što je iz te velike konzervativne humanistike ostalo i današnjoj svjetskoj humanistici svih mogućih ideoloških opredjeljenja jeste jednostavna, a neoboriva istina: neizostavnost dokumentacije. Naš stari orijentalista, historičar i uporedni filolog Gliša Elezović, pisac nezamjenjivog Rečnika kosovsko-metohijskog dijalekta koji je najveći čuvar srpske kulturne prisutnosti na Kosovu i Metohiji, pomenutu je istinu formulisao jednostavnom, a prodornom rečenicom: „Zna samo onaj koji ima izvor!“.

Nijedna regionalna grana evropske kulture brigu o dokumentaciji nije izvela na takve visine kao ono što se obično naziva austro-ugarska duhovna tradicija. Ne trebate ići dalje od arhiva, dokumentacije i biblioteke Zemaljskog muzeja u Sarajevu da se u to uvjerite.

Od terenskih zapisa pisanih tintom, do fotografija sačuvanih na velikim staklenim pločama presvučenim srebro-nitratom, do kustoskih terenskih bilježnica i u Svijetu najsavršenijeg metoda za kopiranje napisa na kamenim spomenicima na paus-papir, a sve su to metodi i postupci koji su stvorili izvrsnost rezultata toga Muzeja, uočavamo jedinstvenu solidnost i sveobuhvatnost austro-ugarskog načina prikupljanja dokumentacije.

Kasnije svjetski poznate naučne ustanove, kao sarajevski Orijentalni institut, nastale su iz dokumentacionog karaktera muzejskog odjeljenja poznatog kao Turski arhiv u kome je veleučeni Travničanin Riza-efendija Muderizović krpio i trpio svoju struku i nauku. To što se danas taj dokumentacioni karakter negira i nipodaštava, te mu se hoće oduzeti karakter naučnog-istraživačkog tijela, svjedoči samo o našoj sadašnjoj sveukupnoj degradaciji.

Dijete kratkotrajne revolucije

Cijeli svijet se, od druge polovine XIX vijeka, ugledao na austro-ugarski način prikupljanja, klasifikacije, analize i tumačenja, i na kraju objavljivanja, dokumentacije. Zato je i Oleg Grabar, u dvojnom svojstvu Aga Hanovog profesora za islamsku umjetnost i kulturu i na Harvardu i na MIT-u, uzeo za uzor austro-ugarsku dokumentacionu tradiciju kada je stvarao Centar koji će omogućiti dubinska istraživanja i islamske umjetnosti i islamske kulture. Kao što je za prvog izvršnog urednika časopisa za historiju islamske vizuelne kulture Muqarnas postavio nezamjenjivu Margaret Ševčenko, Grabar je za prvog voditelja Dokumentacionog centra za islamsku umjetnost i kulturu postavio jedinu osobu u SAD sposobnu da takav centar ustanovi, osmisli i popuni građom: Andraša Ridlmajera.

            Kao i mnoge druge divne stvari, pojave i ljude, Svijet je Andraša Ridlmajera dobio iz Budimpešte. Rođeni Budimpeštanac komplikovane, tipično srednjoevropskih, mađarsko-sedmogradsko-njemačko-jevrejskih korijena, Ridlmajer je, još kao dijete, morao da napusti i rodnu Budimpeštu i voljenu Mađarsku. Bio je dječak, ni deset godina star, kada se u Mađarskoj dogodila veličanstvena, ali i veličanstveno propala, kratkotrajna demokratsko-socijalistička revolucija.

Godine 1955. i 1956. stari, ali demokratski orijentisani, komunista-intelektualac Imre Nađ uspostavio je režim autentičnog demokratskog socijalizma. Jedan od njegovih glavnih savjetnika bio je filozof Đerđ Lukač. Taj Mađar jevrejskog porijekla bio je jedan od nekolicine poslednjih istinskih filozofa u historiji Evrope i Svijeta. Imre Nađ je okončao teror tajne policije i staljinističkih progona, ponesen Hruščovljevim reformama u Sovjetskom Savezu. Isto tako, Imre Nađ je ozbiljno shvatio mađarsku nezavisnost te je na pristojan način zamolio Sovjete da napuste Mađarsku. Imao je plebiscitarnu podršku mađarskog naroda od ljevičara preko liberalnog građanstva do katolički konzervativnog seljaštva.

Najblistavija epizoda titoizma

Zapad mu je pružao verbalnu podršku i ništa više. Titova Jugoslavija pokušala je da pomogne njegovom režimu onoliko koliko je mogla, uklještena između Amerikanaca i Sovjeta. To je jedna od najblistavijih epizoda titoizma, ali se o njoj danas ne govori jer ruši revizionistički konsensus o Titu kao antidemokratskom diktatoru i surovom komunisti. Postoje dva veoma važna pisana spomenika na našem jeziku o zlosretnoj mađarskoj revoluciji. Prvi, i mnogo poznatiji, jesu memoari poznatog Titovog diplomate Veljka Mićunovića Moskovske godine koji su, sredinom sedamdesetih godina kada ih je Slavko Goldštajn objavio, izazvali svjetsku senzaciju. I pored izuzetne izvorne važnosti, Mićunovićeve uspomene nisu idealan izvor. Pisane su mnogo kasnije od samih događaja.

Mićunović je imao i crtu tipično crnogorske grandomanije pa je sebe vidio u centru svih događaja, a i slom jugoslovenske podrške Nađu, očito prouzrokovan zajedničkim američko-sovjetskim diktatom, u tom djelu je minimiziran, iz jasnih ideoloških razloga.

Daleko manje poznat izvor, ali izuzetan u svakom smislu, jeste budimpeštanski dnevnik nikoga drugog nego Dobrice Ćosića. Ćosić je bio u Budimpešti u vrijeme kulminacije i sloma Nađeve revolucije, a jugoslovenska ambasada bila je jedan od glavnih stožera pokušaja spasavanja Nađevog režima.

Svemu tome Ćosić je svjedočio, zapisivao je stvari lucidno i sa osjećajem za bitan detalj; posebno su snažne njegove stranice u kojima opisuje davidovski otpor budimpeštanskog građanstva prema sovjetskom Golijatu, i tragičnost mađarskog rukovodstva koje je htjelo socijalizam, ali nije htjelo Sovjete u trenucima kada ima se imputirala kontrarevolucija; za njih je to bila veća bol nego prijetnja smrću.

Sovjeti su brutalno skršili mađarski socijalizam sa ljudskim likom; SAD i NATO-pakt su to posmatrali jer je Nađev eksperiment kvario ravnotežu sa Jalte. Jedino što je Zapad učinio za Mađare jeste da je otvorio granice za njihov bijeg. Zaista se mora reći da je mala Austrija, tek godinu dana nezavisna temeljem Državnog ugovora iz 1955, otvorila svoje granice Mađarima i primila ogromni teret tadašnjih izbjeglica.

Ridlmajerovi u Visbadenu

No, zbog munjevitosti sovjetske invazije nisu mogli svi Mađari da se spasu austrijskim putem. Ljudi od Budimpešte pa na istok, sve do rumunske granice, jedino su mogli bježati u Jugoslaviju. I Jugoslavija ih je privremeno primila, u njavećem broju. Sovjetski politički pritisak na Jugoslaviju bio je stravičan u vrijeme te krize. Sovjeti su zemlji otvoreno prijetili invazijom, pa je naša ambasada morala da uskrati azil Imre Nađu i njegovoj vladi, a oni su se bili sklonili u jugoslovensku budimpeštansku ambasadu. Iza toga uslijedilo je odvođenje u pritvor po zamkovima na brdima mađarskog i rumunskog Erdelja, i čuvena Lukačeva rečenica: „Kafka je stvarnost!“, u kojoj opisuje svoje odvođenje u brdski zamak negdje u rumunskom Erdelju.

I poslije izlaska iz pritvora neki ljudi su, poput Lukača, držani u doživotnom kućnom pritvoru, a Lukač je nastavio, u tom pritvoru, da piše na njemačkom, i to ezopovskim jezikom. Usljed prijetnji invazijom, Jugoslavija je većini mađarskih izbjeglica dala samo privremeni boravak, ali im je garantovala bezbjednost i dala im siguran prolaz, najviše za Austriju i Zapadnu Njemačku.

Tako su se Ridlmajerovi našli u Vizbadenu, velikom i bogatom gradu Zapadne Njemačke, baš u vrijeme uspona njemačkog privrednog čuda. Andrašov otac, arhitekta po profesiji, dobio je odličan posao kao gradski arhitekta.

To je tada izgledalo kao sretni završetak migrantske odiseje. Međutim, poslije par godina u njemačkom stavu prema mađarskim izbjeglicama nastaje preokret. Njemačka administracija svim mađarskim izbjeglicama sa njemački zvučećim prezimenima nudi stalni boravak i državljanstvo pod uslovom da zvanično i pismeno izjave da su u Mađarskoj bili proganjani kao Nijemci. Andrašov otac je rekao njemačkim činovnicima: „Nisam mogao biti proganjan kao Nijemac jer sam ja Mađar, a ne Nijemac. Osim toga, niko Nijemce nije proganjao u Mađarskoj. Mene su proganjali Sovjeti  i prosovjetki komunisti jer sam bio opozicija takvom režimu“.

Poslije toga, Ridlmajerovima biva uskraćena boravišna dozvola u Zapadnoj Njemačkoj. Ovdje vrijedi zastati nad jednom činjenicom koja se prenebregava u promišljanjima istočno-evropske i srednjo-evropske historije. Naime, tvrdi se da je istočno od Trsta moguć samo komunitaristički nacionalizam. To je možda pravilo, ali je Mađarska izuzetak jer su Jevreji, Nijemci, Hrvati, Srbi, Rumuni, Slovaci, Česi, Ruteni, državljani Mađarske, sasvim uspješno usvojili mađarski ustavni patriotizam iza 1918. godine, a očuvali su svoje komunitarne identitete pride.

Riba u zajedničkoj austrougarskoj vodi

To njemački činovnici u Vizbadenu nisu shvatali. A sve je to povezano i sa visokim osjećajem patrioizma kod svih mađarskih državljana, odnosno kod ljudi poteklih iz Mađarske. Moj otac je u Engleskoj, 1958. godine, doživio krajnje živopisnu ilustraciju ove istine. On je bio čovjek koji je uvijek volio fudbal, a oni koji nešto znaju o fudbalu sjetiće se da je, pedesetih godina XX vijeka, Mađarska bila fudbalska velesila. Te godine London je bio pun mađarskih izbjeglica, ojađenih i razočaranih. Mađarska fudbalska reprezentacija gostovala je u Londonu protiv Engleske.

Stadion je bio pun Mađara, ali i engleskih navijača. Te iste Mađare mogli ste vidjeti svaki dan kako protestuju i ispred sovjetske i ispred mađarske ambasade, izgovarajući najgrublje riječi o komunističkom i ruskom teroru. Međutim, mnogi od njih su se pojavili na utakmici da navijaju za mađarsku reprezentaciju. U neka doba engleski navijači počeli su da izvikuju parole:“Prljave komunjare! Prljavi Rusi!“, a na to su Mađari nasrnuli na engleske navijače i debelo ih isprebijali. Pouka je jasna: možemo mi Mađari međusobno da se raspravljamo, ali nemojte nam udarati na našu zastavu. Da se vratimo Ridlmajerovima.

Njihova situacija postala je tragična, posebno za starije članove porodice, Andraševe roditelje. Jedini izlaz bilo je iseljenje u SAD, gdje niko nije tražio neku izjavu o proganjanju Nijemaca u Mađarskoj. Ali SAD je podrazumijevala drugu zemlju, drugi jezik, druge običaje. Mađar toga vreme osjećao se i u Austriji i u Njemačkoj i u Jugoslaviji i u Čehoslovačkoj i u Rumuniji kao riba u vodi zbog zajedničkog, austro-ugarskog, načina života i zbog činjenice da je njemački bio zajednički jezik kulture u svim tim sredinama, njihova lingua franca.

Zato se stari gospodin Ridlmajer nikada nie aklimatizovao u SAD, dok je njegov sin Andraš Ridlmajer sačuvao sve srednjo-evropske i mađarske crte, ali postao i pravi Amerikanac. Kada sam ga jednom pitao da li bi mogao da zamisli da se vrati u Mađarsku, odgovorio mi je da to nije moguće jer je njegova Mađarska ona kada mu je bilo deset godina. Svijet se svuda mijenja, pa i u Mađarskoj. Tragedija srednjoevropskih ljudi kao stari gospodin Ridlmajer užasna je posljedica Holokausta koji je definitivno pogubio i Srednju Evropu kao smislenu duhovnu i životnu cjelinu.

   Specifičnost Čikaškog univerziteta        

Andraš Ridlmajer postao je pravi Amerikanac, njegov engleski je engleski nativnog govornika jer ga je usvojio još kao dijete. Ali je, s druge strane, zadržao srednjo-evropske osobine prenesene mu preko roditelja i školovanjem u Mađarskoj i Njemačkoj: poliglotizam, neohumanizam, odnosno privrženost Klasičnoj Starini oličenoj u grčko-latinskoj baštini, preciznost, sveobuhvatnost, sistematičnost, širina zahvata i pogleda. Andraš je diplomirao historiju (B. A.) na Univerzitetu u Čikagu. Univerzitet u Čikagu jedan je od najvećih svjetskih univerziteta, iako je to državni univerzitet koji ne spada u vaspovski kanon aristokratsko pomodnih univerziteta čije diplome, sâme po sebi, ljudima prave karijere.

Specifičnost Čikaškog univeziteta bila je njegova izrazita pro-evropska obrazovna orijentacija. Naime, kada su, tridesetih godina XX vijeka, u SAD počeli da pristižu u sve većem broju evropski jevrejski intelektualci i drugi politički emigranti, najviše sa njemačkog govornog područja, nastao je interesantan trend neo-antisemitizma po vaspovskim aristokratskim univerzitetima.

Mnogi vodeći intelektualci jevrejskog porijekla ili ljevičari nisu mogli da se zaposle na takve univerzitete, a broj studenata Jevreja drastično je smanjen, da bi na nekim univerzitetima poput Princetona Jevreji praktično bili onemogućeni da se upisuju na redovne studije. Čudna je to stvar bila: dadneš posao Ajnštajnu kao izbjeglom Jevreju-geniju, a američkim Jevrejima ne daš ni da prismrde u tvoj kampus.

Univerzitet u Čikagu, poput Marije iz poznate priče o Mariji i Marti u Evanđelju, odabrao je bolje. Velikani jevrejskog porijekla dobili su slobodan pristup i sve radne mogućnosti. Dovoljno je pomenuti velikog pravnika i filozofa Lea Štrausa. Stvoren je univerzitet evropskog, humboltovskog, tipa sa istraživačkom i nastavnom izvrsnošću  kao počelima djelovanja univerziteta. Da bi učenjaci ostvarili istinske istraživačke rezultate, tražilo se od njih da kroz predoktorske studije steknu najšire moguće obrazovanje, dok su specijalizacije ostavljane za doktorske studije.

Insistiralo se na velikom zapadnom kanonu od presokratovaca do Vagnera i Džemsa Džojsa. Taj je kanon u vremenima postmoderne i etnicizacije univerziteta napadnut kao evrocentričan, međutim on je u historiji američkog obrazovanja odigrao vrhunsku, i to pozitivnu, ulogu, jer je tek kroz njega američki čovjek izašao iz anglo-američkog kulturnog izolacionizma. Na takvom univerzitetu i pod takvim programom Ridlmajer je pokazao svoje vrhunske sposobnosti.

 Antiorijentalizam prije Saida

Sa diplomom historičara sa Čikaškog univerziteta, Andraš Ridlmajer je, u drugoj polovini šezdesetih godina XX vijeka, primljen u doktorski program iz osmanske i islamske historije na univerzitetu u Princetonu. Primio ga je, kao njegov mentor, sada već pokojni Norman Ickovic (Itzkowitz). Tu je neku ulogu igrala i simbolika i intelektualna genealogija. Ickovic je bio učenik velikog Luisa V. Tomasa (Thomas) koji je bio stvarni osnivač američke osmanistike.

Tomas je bio klasični filolog sa diplomom Univerziteta u Čikagu. I Ickovic i Grabar, obojica njegovi studenti, pričali su nam da je Tomas bio u stanju dok sa studentima čita neki arapski, osmanski, perzijski tekst da za svaku istočnjačku riječ iz toga teksta smjesta, onako iz glave, navede starogrčke i latinske ekvivalente. Tomas je doktorirao ne u anglo-saksonskom svijetu, nego u Briselu , 1947. godine, kod vodećeg osmaniste XX vijeka, Paula Viteka. I Vitek je bio klasični filolog te je doktorirao na starorimskom centurionskom uređenju prije nego što se okrenuo osmanistici.

Vitek je visoko cijenio Ostrogorskog, i obratno. Tomasovo savršeno vladanje klasičnim jezicima bila je njegova propusnica kod Viteka koji mu je otvorio tajne tri islamska jezika.

Tomas je, međutim, te davne 1947. godine napisao interpretativno revolucionarnu disertaciju. Predmet njegove disertacije bio je osmanski hroničar iz XVIII vijeka, Naima. Tomas je pokazao da je Naima bio vrhunskki pripovjedač, sposoban da dâ epizode sa šekspirovski tragičnim nabojem, ali i da je bio filozof historije, sljedbenik Ibn Halduna. U vrijeme kada je to pisano, smatralo se da islamska kultura gubi svaku originalnost već u IX vijeku, dakle devet stotina godina prije Naime.

Bio je to antiorijentalizam daleko prije Saida, a profesor Ickovic je smatrao da je Tomas mogao biti tako otvoren i dubok samo zato što je bio klasični filolog. A i Vitek je postao Vitek zbog istog razloga. Drugim riječima, Ridlmajerova čikaška diploma bila je njegova ulaznica u prinstonski svijet tomasovske škole. Poslije Ridlmajera, u tu školu ući će Kornel H. Flajšer (Fleischer), drugi Ickovicov učenik, pisac epohalne intelektualne biografije osmanskog polihistora iz XVI vijeka Mustafe Alija.

Hrvat Murat-paša

Ta knjiga je i danas najbolja duhovna biografija nekog muslimanskog intelektualca prije 1900. godine. Ridlmajer je radio na projektu posvećenom Kujudžu Murat-paši, nekad poznatom i kao Hrvat Murat-paša, što su kod nas isticali Bašagić i Kreševljaković. Oni su ostavili i trijumfalističke biografske priloge o tom čovjeku. Međutim, toga pašu opisati riječima grozni bilo bi blagonaklono i popustljivo. Njegov turski nadimak Kujudžu znači Jamar, a evo zašto. Murat-paša se istakao u gušenju velikih anadolskih pobuna u dvije prve decenije XVII vijeka.

Te pobune preduzeli su anadolski muslimanski seljaci ujedinivši se sa otpuštenim najamnicima bez činova iz proteklih osmanskih ratova sa Habzburzima i Safavidima te sa nezaposlenim svršenicima brojnih osmanskih medresa. Sve su to bili gubitnici u velikim društvenim promjenama koje su se odigrale i u Osmanskom Carstvu u vremenu 1580-1610. Podudaralo se to i sa tzv. Malim ledenim dobom koje je nastupilo u Evropi u to doba i trajalo do današnjeg globalnog otopljenja.

Tada su, na primjer, propali bosanski vinogradi, a Bosanci sa vina prešli na šljivovicu. (U XVI vijeku Trebević je bio sav pod vinogradima, a ugledni hodže i hadžije su se častili vinom a viškove bi prodavali fratrima, protama i dubrovačkim trgovcima). Velike anadolske pobune nikako se nisu stišavale. Osmanlije su pokušavali da ih skinu s dnevnog reda svojom uobičajenom društveno-političkom taktikom, onim što Amerikanci zovu „mješavina štapa i mrkve“.

Drugim riječima: malo tuci, a malo pomiluj i nagradi. U ovom slučaju ta taktika nije radila jer su se desile radikalne društveno-ekonomske promjene. Posjed je radikalno usitnjavan, a opterećenja nametima ostajala su visoka. To je tražilo strukturalne promjene. Međutim, država je odabrala nasilje umjesto strukturalnih promjena. Murat-paša se nije dogovarao i sporazumijevao.

On je žario, palio, i ubijao redom metodom češljanja koncentričnim  opsadnim krugovima koju će mnogo kasnije Nijemci i ustaše primijeniti tokom kaznene ekspedicije i genocida na Kozari i Potkozarju. Murat-paša  je čitava sela klao, mrtve ljude bacao u prirodne ili iskopane vrtače, klakom zalivao njihove lješine… Kada ga je jedan seoski hodža u Anadoliji upitao: „Pa dobro, čestiti pašo, kad si pobio sve ove seljake i u jame ih pobacao, što ubi ovo nevino dijete od devet godina?“ Jamar je odgovorio:“I njega! Da, i njega. Trebalo je i njega ubiti!“.

Jamar

I zato ga je osmansko kuturno pamćenje prozvalo Jamarom, i zabilježilo ga kao jednog od najsurovijih ljudi u historiji te stoljetne države. O svim tim događajima ne govore nekakvi tendenciozni zapisi stranih diplomata, lokalnih popova, kasnijih balkanskih nacionalističkih historiografa. O tome govore prvorazredni osmanski izvori i svi su, nepodijeljeno, jedinstveni u osudi te nepotrebne i kontraproduktivne surovosti.

Toliko o tom „naše gore listu“. Fond izvora za Murat-pašinu akciju je ogroman i mjeri se desecima hiljada ispisanog papira. Ridlmajer je sve te papire otkrio, popisao, pregledao, iščitao, sistematizovao. Bio je to višegodišnji mukotrpan trud. I onda je krenuo u sintezu.

            Usljed te finalizacije svoga velikog projekta, njega je pogodila porodična nesreća. Njegov otac umire i Andraš se nalazi u situaciji da mora da se brine za porodicu. U Americi će vam većina direktora doktorskih studija reći da kad se čovjek, usred doktorskih studija nađe u situaciji da mora da privređuje za širu familiju, on postaje izgubljen slučaj. Zato ti Anglosaksonci ili ljudi koji su usvojli anglosaksonske manire savjetuju osobe u toj situaciji da se otkače svoje familije i da misle samo na sebe i svoj rad. To pokazuje jednu izuzetno slabu stranu američkog korporativno shvatanog univerzitetskog života.

Naime, u Americi ne postoje istraživačke ustanove poput institutâ gdje bi ljudi bili u mogućnosti da završe svoje doktorske studije zaštićeni stalnim radnim mjestom. Decenijama razne komsije ukazuju na taj problem državnoj administraciji, ali korporativizam i shvatanje da je jeftinije kupiti gotove stručnjake iz malih i siromašnih zemalja sprečava svako sistemsko rješenje tog problema. Andraš Ridlmajer nije bio potpuni Amerikanac i njegova srednjo-evropska kultura nije mu dozvolila da svoju širu familiju ostavi na cjedilu. On je ostavio svoje doktorske studije, dovedene gotovo do kraja, i počeo da radi u punom radnom odnosu i da izdržava svoju porodicu. Kako mi je Kornel Flajšer govorio njegov Kujudžu-paša bio je skoro gotov i on je i dan-danas najpriznatiji autoritet za to razdoblje.

Dnevnik snova Asje-hatun

U takvoj situaciji, Grabarov poziv bio je ruka spasa i Ridlmajer se vratio u istinski akademski život, sada kao stvaralac dokumentacionog centra, i u tome su došle do izražaja sve njegove sposobnosti. Kao ilustraciju, navešću samo jedan detalj. Taj centar je decenijama stvarao kartoteku, a kasnije bazu podataka, o svim sačuvanim kašmirskim šalovima kao fenomenu globalnog uticaja kasne islamske umjetnosti u vremenu 1700-1900. Posebno su ih interesovali datirani šalovi kojih nema  mnogo.

Sudbina je htjela da se nastariji datirani kašmirski šal poznat danas nalazi u jednom sarajevskom muzeju. Natpis na njemu je iz 1771. godine, pa se hronologija najranijih takvih šalova utvrđuje u odnosu na taj primjerak. Šal je zaostavština iza izumrle sarajevske porodice Džennetić.

Čim sam Ridlmajeru ustupio taj podatak, on ga je uredno zaveo, opskrbio fotografskom dokumentacijom. Moje iskustvo, nastalo pregledajući zbirke u bivšoj Jugoslaviji u poslednje dvije decenije jeste da su, tokom mutnih devedesetih godina XX vijeka, brojni muzejski primjerci širom bivše SFRJ nestali. Ako nisu bili zadokumentovani negdje u inostranstvu u uređenim dokumentacionim centrima, mnogi takvi predmeti su zauvijek izgubljeni za struku i nauku.

Ridlmajer je objavio i značajne studije o arhitektonskim restauracijama  u osmanskom Jerusalimu, o važnosti osmanskih epistolografskih zbornika, o ranim osmansko-kozačkim kontaktima, o velikim međunarodnim trgovačkim putevima u Osmanskom Carstvu u XVII vijeku, itd. No, pored vlastitih istraživanja, Ridlmajer je, zahvaljujući svojoj nesvakidašnjoj obaviještenosti i radenosti bez premca, prikupljao dokumentaciju i sistematizovao je na takav način da su mnogi drugi naučnici mogli da ostvare značajne uvide.

Navešću samo jedan primjer. U rukopisnoj zbirci Topkapi-saraja čuva se jedinstven rukopis, dnevnik vlastitih snova koje je na osmanskom jeziku zapisivala izvjesna Asije-hatun, oko 1640. godine, stanovnica Skoplja. Asije-hatun bila je veoma učena žena, interesovao ju je arapski komentara Kur’âna muftije Ebussuûda, a pisma je slala svom duhovnom ocu šejhu Muslihudinu od Užica. Taj važni tekst otkrio je i odlučio da objavi i analizira harvardski profesor Džemal Kafadar.

Kuća Sokolovića

Tekst je,  sâm po sebi, težak, no kada je on krenuo sa naučnom obradom toga teksta, krajem osamdesetih godina XX vijeka, naučna literatura o ženama i sufizmu bila je gotovo nepostojeća. Ridlmajer je Kafadaru skrenuo pažnju na Hadžijahićevu pionirsku stidiju o badžijanijama – mističnim ženama u Bosni, ali mu je pribavio i veoma rijetke, potpuno zaboravljene, članke iz osmanske dnevne štampe sa početka XX vijeka koji su tretirali pitanje ženskih tekija u Istanbulu, žena-šejhova, te obredâ u takvim tekijama.

Zapravo je Ridlmajer prvi koji je primijetio taj fenomen i ukazao Kafadaru na njega. U tome je njegova etički najveličanstvenija naučna strana. Za razliku od većine nas, Ridlmajer nije ljubomoran na svoje znanje. On ne misli da sve što zna može i da stavi na papir, i gotovo je samodestruktivno nesebičan u dijeljenju sa drugima. Bio sam svjedok kada mu je na jednom sastanku američkih islamista jedna veoma bistra osoba izvukla iz ruke fasciklu sa već 99 % urađenim materijalom da bi kasnije ista ta osoba pokupila i lovorike i kajmak na tom Ridlmajerovom otkriću i radu.

Nikada Ridlmajer nije čak ni natuknuo da je to tako! Rijetka je to stvar. O širini njegovih kompetencija uvjerio sam se prilikom svoga rada u harvardskom Fogg Art Museumu.

U tom muzeju, u okviru otkupljene čuvene zbirke Bini, nalazi se nekoliko minijatura iz XVI vijeka, rad širaske škole. Minijature su vrhunskog kvaliteta, ali nisu nešto jedinstveno. Međutim, dekorativni medaljoni koji ukrašavaju minijature očito su doslikavani u Istanbulu šezdesetih godina XVI vijeka.

Ono što ih ističe su njihovi perzijski tekstovi koji ukazuju da su te dorade rađene u kućnoj biblioteci Mehmed-paše Sokolovića, vjerovatno pod nadzorom čuvenog stiliste Feridun-bega. Gledao sam te tekstove čitavo jedno popodne i ta determinacija mi je nekako pala na pamet. Saopštio sam je Ridlmajeru. On je odgovorio da je istog mišljenja i izvadio je čitavu fasciklu paralela koje je već pribavio, najviše iz Istanbula i Beča. To otvara pitanje slikarsko-kaligrafske radionice u Mehmed-pašinom domaćinstvu. Poznato je da je njegov sin Hasan-paša imao takvu radionicu početkom XVII vijeka, ali bi ova radionica govorila o kontinuitetu takvog stvaranja u kući Sokolovića kroz približno pedeset godina. Na ovom primjeru potvrđuje se misao poznatog klasičara i historičara Waltera Burketa da su u humanistici otkrića plod strpljivog slaganja sitinih podataka. Sitni za sebe, naoko nevažni, oni zajedno tvore grandioznu tapiseriju.

            Devedesete godine XX vijeka i prvu deceniju XXI vijeka, Ridlmajer je proveo najviše baveći se dokumentovanjem uništavanja i spasavanjem osmansko-islamske, ali i druge, baštine u zemljama bivše Jugoslavije. Događaji od paljevine Orijentalnog instituta i sarajevske Vijećnice u maju i junu 1992. godine do Praljak-HVO rušenja mostarskog Starog mosta, 1993. godine, imali su ogroman odjek u svijetu. Posebno u Americi gdje su osmanisti i islamisti istupali sa jasnih antiratnih pozicija, ali i tražeći zaštitu islamske baštine kao dijela svjetske baštine.

Uz Kafadara i Flajšera, najaktivniji i najuporniji u toime bio je Ridlmajer. Naša Amila Buturović, usljed strašne dvostruke tragedije, jer su joj i sestra i otac snajperima ubijeni u Sarajevu u ljeto i jesen 1992, sublimirala je svoju bol i patnju tako što se dala na spasavanje bosanske baštine. To spasavanje vršeno je u više slojeva. S jedne strane dokumentovana su uništenja, s druge strane pokušavano je da se spasi i zaštiti ono što je preostalo, a posebno komplikovan i zahtjevan rad predstavljala je rekonstrukcija onoga što je već izgubljeno.

Tako su Ridlmajer i Buturovićeva iznijeli veliki poduhvat rekonstrukcije dijelova spaljene zbirke Orijentalnog instituta u Sarajevu. Oni su rekonstruisali gotovo 99 % materijala koji su ranije svjetski naučnici kopirali u sarajevskom Orijentalnom institutu. Gotovo da nisu propustili niti jednog naučnika na svijetu koji je posjedovao neki snimljeni sarajevski materijal. Materijale u posjedu tih naučnika kopirali su i uspjeli su da rekonstruišu oko 10 % spaljene zbirke.

To možda izgleda malo, ali je zapravo ogromno. Jer od spaljene stare Narodne biblioteke u Beogradu koju su spepelili Hitlerovi avioni mi nemamo niti stotinu fotografija. Rekonstruisani materijal su Ridlmajer i Buturovićeva predali sarajevskom Orijentalnom institutu. No, Ridlmajer je mudro jednu kopiju svog tog spasenog materijala pohranio u harvardski Centar. Na to sam mu rekao da on očito očekuje neki novi rat u nas pa materijal pohranjuje i na sigurno mjesto.

Gore i od Miloševića…

On se samo nasmijao. Ridlmajer je bio i ekspert-svjedok Haškog suda na suđenjima Miloševiću i Karadžiću, ali o tome se neće pisati u ovome zapisu jer je to tema koja zaslužuje posebnu obradu. Samo bih napomenuo da je na moje pitanje kakvi su mu se učinili Milošević i Karadžić, odgovorio da su obojica grozni, mnogo grozniji kad ste s njima u bliskom kontaktu. No, veli on, iz Karadžića vidno izbija strah i želja da , kroz bilo nagodbu bilo izazivanje sućuti, izvuče što blaži ishod za sebe; iz Miloševića isijava arogancija, ubijeđenost u vlastitu nevinost i pravednost njegovog poduhvata, sa zapanjujućim manjkom empatije prema bilo kome.

Drukčije rečeno: Karadžić je mizerija, a Milošević demon! Ridlmajer je isto tako dokumentovao i spasavao osmansko-islamsku baštinu na Kosovu, ali je, brzo iza toga, istim žarom morao da štiti kosovsko-metohijsku srpsko-vizantijsku baštinu. U njegovoj sam dokumentaciji vidio stravične uzorke onečišćenja i uništenja prizrenske Bogorodice Ljeviške, a to je svakako jedna od deset najznačajnijih crkava izlistanih u svjetskoj literaturi uopšte.

Danas Ridlmajer kaže da je baština u istočnim dijelovima bivše Jugoslavije ugrožena neukim i nasilničkim restauracijama, punim betona i vrištećih boja, koje provode turski „stručnjaci“ i turske kompanije kao poseban vid ekonomskog i kulturnog neokolonijalizma; ti su spomenici bivali ugroženi u prve dvije decenije XXI vijeka, posebno na Kosovu i Makedoniji, agresivnom vjersko-ideološkom akcijom saudijske države i vehabijskog pokreta.

Prelijepu bektašjsku tekiju Sersem Ali-babe u Tetovu, sa njenim čuvenim drvorezbarenim vrtnim paviljonima, nisu spalili ni Srbi ni Bugari ni Grci ni Nijemci ni Italijani ni Titovi komunisti. Spalile su je plaćene vehabijske horde, iza 2000. godine. Miloševiću se svašta može nabrojiti vezano za njegovu strahovladu na Kosovu, ali Milošević nije ravnao muslimanska kosovska groblja; u haotičnim godinama, početkom XXI vijeka, vehabije na Kosovu su započele i dosta provele sistematsko uništenje osmansko-islamskih grobalja. Sve je to dokumentovano zahvaljujući i Ridlmajeru.

     Ovaj zapis završio bih podsjećanjem na riječi koje je svojim studentima neumorno ponavljao i Ridlmajerov i Flajšerov i moj princetonski profesor Norman Ickovic. Profesor Ickovic je neumorno ponavljao da neko može svašta da pokuša da bude i svašta da uspije da bude, ali najteže je ono najjednostavnije. Da se bude: a Menš (čovjek na jidišu). Jedan stari banjalučki beg objašnjavao je to ovako: sve oko nas je puno svijeta, ali je ljudi malo. Andraš Ridlmajer je a Menš. Zaista! Baš tako!

Piše: Nenad Filipović za Preokret, Foto: Fine Arts Library

1 thought on “TEFTER DRUGI NENADA FILIPOVIĆA: Andraš Ridlmajer je a Menš. Zaista! Baš tako!”

  1. Imre Nađ je veliki demokrata. Svoju demokratičnost je najbolje pokazao lično učestvujući u masakriranju ruske carske porodice, uključujući i maloletnu decu!!!

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top