ISTRAŽIVANJE PREOKRETA: Jugoslavija kao utočište za oslobodilačke pokrete i terorističke organizacije

Nije sasvim poznato, naročito široj javnosti, da su u nekadašnjoj socijalističkoj Jugoslaviji, od njenih prvih dana postojanja pa sve do raspada, svoje utočište pronašli pripadnici različitih oslobodilačkih pokreta, koje su često zapad i njima lojalni režimi smatrali terorističkim organizacijama.

Članovi i sledbenici ovakvih pokreta i organizacija dolazili bi u Jugoslaviju bilo kao izbeglice i politički azilanti, bilo kao pitomci koji bi se u vojnim kampovima pripremali za borbu i povratak u svoju domovinu, gde su planirali da organizuju oružani ustanak i učestvuju u njemu ili im se pak Jugoslavija nalazila na putu ka zapadnim zemljama u kojima su planirali da sprovedu svoje akcije. Tadašnje rukovodstvo Jugoslavije odobravalo je njihovo prisustvo u zemlji i obezbeđivalo im različite vidove pomoći i podrške, sve dok je za time postojala politička volja i određeni interesi.  

„Sedma republika u Jugoslaviji“ – Grčka komuna u Vojvodini

Tokom II svetskog rata postojala je saradnja između Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije (NOP), kojim je rukovodila Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) i Narodnoslobodilačke armije Grčke (ELAS), sa Komunističkom partijom Grčke (KKE) na čelu. Kao delegat NOP-a, Svetozar Vukmanović Tempo se od 1943. godine sastajao sa predstavnicima grčkih partizana, a pred kraj rata Jugoslavija je primala grčke izbeglice na svoju teritoriju, kao i ranjene borce. Prema nekim podacima, više desetina hiljada dece, žena i boraca bilo se prebacilo u tadašnju Jugoslaviju. Uglavnom su bili smešteni na teritoriju Makedonije, ali i Srbije i Hrvatske.

Posebna valuta grčkih komunista u vojvođanskom Buklesu

Krajem II svetskog rata, veliki deo oslobođene teritorije Grčke kontrolisao je ELAS. Dogovorom tadašnjeg rukovodstva SSSR-a i Velike Britanije, odnosno Staljina i Čerčila, Grčka se stavlja pod britansku kontrolu, kojom treba da upravlja monarhistička vlada Grčke, po povratku iz izbeglištva u Kairu. To izaziva nezadovoljstvo kod grčkih partizana, koji krajem 1944. godine podižu oružani ustanak protiv desničarskih oružanih snaga u Grčkoj, što predstavlja uvod u građanski rat koji će izbiti nešto kasnije. Početkom 1945. godine sklopljeno je primirje između dve sukobljene strane, nakon čega su pripadnici ELAS-a bili razoružani. Na to nisu pristali najradikalniji pripadnici ovog pokreta, pre svega pripadnici komunističke partije, koji su odlučili da pobegnu u Jugoslaviju.

Već u maju 1945. godine na teritoriju Srbije, tačnije Vojvodine, pristiže prva grupa partizana u dotadašnje švapsko selo Bulkes (Buljkes), u okolini Bačkog Petrovca. Prethodini stanovnici ovog sela, vojvođanski Nemci, pobegli su zajedno sa nemačkom nacističkom vojskom ili su bili proterani na kraju rata. U selu je bilo oko četiri hiljade Grka, među kojima samo 161 žena i 30 dece. Vremenom je ovaj broj stanovnika narastao do pet hiljada.

Buljkes tada postaje prava komuna, zbog čega su je neki nazivali „sedmom republikom“ u Jugoslaviji. Selo je dobilo svoj najviši organ – vladu, koju su činili najuticajniji grčki komunisti. Ona je delovala po grčkim zakonima i bila je priznata od strane jugoslovenskih vlasti. Nazivi koji su se koristili za ovu zajednicu bili su: Eksteritorijalne opštine Grčke u selu Buljkes, Grčka opština u Vojvodini, Grčka republika u FNRJ, Buljkeska komuna, Buljkeški eksperiment, Autohtona zajednica Grka u FNRJ.  

Opština poprima i druge oblike samostalne zajednice – osnovana je škola na grčkom jeziku, kao i štamparija, koja je objavljivala lokalne novine „Glas Buljkesa“, ali i časopis za decu „Aetupola“ (Pioniri/Orlići). U selu je postojao zatvor, a za održavanje reda bila je zadužena grčka lokalna policija „IKA“. Opština dobija i sopstvenu valutu „Buljkeski dinar“, koji je važio isključivo u ovoj zajednici i nije se mogao iznositi van nje. Postajali su i biblioteka, bolnica, sirotište, pa čak i pozorište. Budući da su se nalazili na ruralnom terenu, stanovnici Buljkesa se počinju baviti pre svega zemljoradnjom, pokreću se i brojne zadruge, a obnovljen je i rad mesne ciglane. Selo se nije moglo napuštati bez posebne dozvole, pa bi svaki svojevoljni izlazak iz njega bio kažnjavan.

Ova grčka zajednica, iako izolovana, uključivala se u život Jugoslavije, pa je tako jedinica iz Buljkesa bila poslata u Bosnu kako bi radila na izgradnji pruge Šamac – Sarajevo.

Kada je u toku 1946. godine u Grčkoj izbio građanski rat, Buljkes postaje centar za oporavak boraca, ali i za obuku novih vojnih kadrova. Formira se vojna akademija u okviru koje bi pitomci prolazili tromesečnu obuku, a zatim bi bili poslati u Grčku kako bi se priključili borbi, zbog čega su protestovale grčka vlada i zapadne zemlje. Pod takvim pritiskom jugoslovenske vlasti su dozvolile ulazak stranih novinara u buljkesku komunu kako bi se uverili da tamo nema nikakvog vojnog kampa, već da se samo nalazi izbeglička kolonija. Naravno, čitava poseta je već u napred bila dobro osmišljena, pa tako grčki komunisti nisu davali tokom razgovora sa novinarima svoja prava imena, a pripremili su i argumente kojima bi pobili njihove tvrdnje u vezi sa vojnim kampom.

Rezolucija Informbiroa, kraj građanskog rata i raspad „Buljkeske republike“

Kada je 1948. godine došlo do sukoba između Tita i Staljina, Grčka komunistička partija opredelila se, neočekivano za tadašnje jugoslovenske vlasti, za rezoluciju Informbiroa. Tada dolazi i do sukoba i unutar same buljkeske komune, budući da je jedan deo Grka bio lojalan vlastitoj partiji i prihvatio rezoluciju IB-a, dok je drugi stao na stranu jugoslovenskih vlasti. Tada unutar ove zajednice počinju žestoki sukobi, koji su često završavali smrću – tokom obračuna korišćeno je vatreno oružje, a često bi leševi bili pronađeni u nekom od seoskih kanala ili bunara. Zbog svega toga intervenisala je i tadašnja UDBA. Ubrzo će velika većina stanovnika Buljkesa izraziti želju da napusti Jugoslaviju i ode u neku od zemalja istočkog bloka, što im je na kraju i bilo omogućeno, pa su se tako uglavnom nastanili u Čehoslovačkoj ili Poljskoj, a postoje i podaci da je jedan deo njih stigao i do Uzbekistana.

Građanski rat u Grčkoj okončan je oktobra 1949. godine, a zemlja tada biva stavljena pod kontrolu SAD-a. Sve to je još više ubrzalo odlazak Grka iz Buljkesa, pa će tako u njemu do kraja 1949. godine ostati svega nekoliko grčkih porodica.

Ovo selo će potom dobiti svoje nove stanovnike, pre svega koloniste iz Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Selo potom menja naziv u Bački Maglić, po planini Maglić, koja se nalazi na tromeđi Bosne, Hercegovine i Crne Gore. Preostale grčke porodice ostaće u selu, ali će se one vremenom totalno utopiti u novo okruženje.

Godine 2013. potomci ovih grčkih partizana osnovaće u Budimpešti udruženje „Antifašistička organizacija Buljkes“. Iste godine njih 120 posetilo je Bački Maglić.

Pokret nesvrstanih i veze sa arapskim pokretima

Još od osnivanja pokreta Nesvrstanih 1961. godine počinju prvi kontakti jugoslovenskih službi sa obaveštajnim službama i pokretima iz afričkog sveta. Ideja ovakve saradnje u početku bila je da se zemlje Nesvrstanih sačuvaju od blokovskih uticaja. U skladu sa time, u Jugoslaviji je organizovano više različitih kurseva za preko dve hiljade pirpadnika bezbednosnih službi iz zemalja Nesvrstanih.

Najintenzivnija saradnja u tome periodu bila je sa Irakom i njihovim službama, sve do izbijanja ratnog sukoba između Iraka i Irana, nakon čega ovi kontakti postaju slabiji. Saradnja je naročito bila izražena sa onim zemljama koje su se nalazile u procesu „nacionalne emancipacije“, kao što su to bile Anglola, Mozambik, Zimbabve i druge afričke zemllje.

Prema dokomentima CIA-e iz 1986. godine, u kome se iznosi zabrinutost zbog povezanosti tadašnje SFRJ sa terorističkim organizacijama, navodi se da su jugoslovenske vlasti imale kontakte sa južnoafričkom organizacijom SWAPO (Jugozapadna afrička narodna organizacija iz Namibije), ANC-om (Afrički nacionalni kongres), kome je pripadao Nelson Mandela i PAC-om (Panafrički kongres). Pa ipak, ni sa jednom od ovih organizacija saradnja nije bila toliko intenzivna kao sa palestinskim pokretima, a pre svega sa Palestinskom oslobodilačkom organizacijom (PLO).

Saradnja sa PLO-om

Još 13. juna 1967. godine vlasti SFRJ odlučile su da prekinu sve diplomatske odnose sa Izraelom, povodom šestodnevnog izraelsko-arapskog rata, koji je izbio u junu pomenute godine, između Izraela sa jedne i Egipta, Jordana i Sirije sa druge strane. U protesnoj noti koju je Jugoslavija uputila državi Izreal navodi se da je vojska Izraela sprovela neopravdanu agresiju prema arapskom svetu te da snosi odgovornost za sve posledice ovog sukoba. Takva reakcija SFRJ je očekivana, naročito kada se uzmu u obzir njena veoma važna uloga u pokretu Nesvrstanih i bliske veze koje je u okviru ovog pokreta gajila pre svega sa Egiptom i njenim liderom Naserom. Nema sumnje da je ovakva politika SFRJ utabala stazu za saradnju sa palestinskim pokretima, koja će biti vrlo intenzivna desetak godina kasnije.

Novine Komunističke partije Grčke u Jugoslaviji

PLO nastaje 1964. godine pod uticajem Egipta i drugih arapskih zemalja, a imaće značajnu ulogu tokom šestodnevnog rata, kada kontrolu nad njom preuzima Jaser Arafat i njegova organizacija Fatah. Njena aktivnost biće značajno pojačana nakon poraza arapskih zemalja u pomenutom ratnom sukobu, kada se na Zapadnoj obali pod vođstvom Arafata formiraju kampovi za obuku gerilaca. Pored sukoba sa izraelskom vojskom u Jordanu i Palestini, grupe povezane sa PLO-om organizuju i veliki broj terorističkih napada širom Evrope.

Tokom sedamdesetih počinju ozbiljniji kontakti između palestinskih grupa i obaveštajnih službi Jugoslavije. Tokom tog perioda veliki broj Palestinaca naći će se u SFRJ, gde će u bezbednosnim centrima i kasarnama JNA prolaziti različite oblike obaveštajne i vojne obuke.

Koliko su veze između Palestinaca i SFRJ bile jake, govori i podatak da je PLO krajem sedamdesetih godina dobio i svoje predstavništvo u Beogradu. Zahvaljujući njemu, Palestinci su mogli doći u SFRJ radi školovanja, lečenja, ali i radi vojne obuke kako bi se spremili za gerilski rat u svojoj matici. Takođe, postoje i tvrdnje i da je znatan broj ljudi iz Jugoslavije odlazio u Palestinu i priključio se PLO-u. U Beogradu je boravio i zamenik vojnog zapovednika Fataha i učesnik brojnih operacija usmerenih protiv Izraela Abu Džihad, koji se sastajao sa najvišim državnim funkcionerima – ministrima odbrane, spoljnih poslova i drugim zvaničnicima.

Da su postojale tesne veze između palestinskih oerganizacija i SFRJ, najbolje možda potvrđuje događaj od 1. oktobra 1985. godine, kada su članovi Palestinskog oslobodilačkog fronta (PLF) u egipatskoj luci oteli italijanski brod „Akile Lauro“, u kome su se nalazili američki turisti. Otmičari su tada tražili da se iz izraelskih zatvora oslobodi 50 Palestinaca. Posle dva dana pregovora, taoci su oslobođeni, izuzev jednog Amerikanca jevrejskog porekla u kolicima, kog su otmičari ubili i bacili u more. Brod sa otmičarima uz pratnju američkih specijalnih jedinica stigao je u Italiju, gde ih je privela italijanska policija. Međutim, vođi ove grupe omogućeno je da se ukrca na avion i pobegne iz Italije, i to u Jugoslaviju, što je veoma naljutilo američki establišment. Iako je pritisak da se vođa PLF-a izruči SAD-u bio veliki, vlasti SFRJ su to odlučno odbile, ne želeći da naruše svoje odnose sa Palestincima.

RAF i Karlos – Šakal u Beogradu

Da je SFRJ bila interesantna različitim ilegalnim i terorističkim organizacijama, svedoči i činjenica da se 1978. godine na njenoj teritoriji našlo četvoro pripadnika Frakcije crvene arimije (RAF), lenjinističke terorističke organizacije iz Zapadne Nemačke. Vlasti ove države zahtevale su od Jugoslavije da ih uhapse i izruče, ali su zvaničnici SFRJ uslovljavali ovaj zahtev hapšenjem sedmoro Hrvata i jednog Albanca, za koje se verovalo da pripadaju terorističkim antijugoslovenskim organizacijama. Pošto su vlasti Zapadne Nemačke odbile ovaj zahtev, pripadnici RAF-a nisu uhapšeni niti izručeni.

Ipak, zasigurno je najzanimljivije to da Jugoslaviju nije zaobišao ni najtraženiji terorista toga doba – Ilič Ramirez Sančez, poznatiji kao Karlos (ratni nadimak) odnosno Šakal (novinski nadimak). Ovaj venecuelanski marksistički terorista, koji je odrastao u Londonu, a studirao na univerzitetu u Moskvi, odakle je izbačen 1970. godine, tesno je sarađivao sa arapskim zemljama i njihovim organizacijama.

Izveo je tokom sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog veka seriju terorističkih napada širom Evrope, počev od podmetanja eksploziva, organizovanja atentata i otmica aviona. Svoje akcije sprovodio je u Francuskoj, Velikoj Britaniji, Nemačkoj, Austriji…

U periodu u od 1969. godine pa sve do sredine sedamdesetih, Karlos će, zajedno sa svojim saradnicima, posetiti Jugoslaviju u nekoliko navrata, i to pre svega Beograd (jednom prilikom boravio je i u okolini Splita). Bez znanja jugoslovenskih obaveštajnih službi, Karlos je, koristeći lažna dokumenta, prolazio kroz Jugoslaviju na putu ka zapadnim zemljama, često krijumčareći velike količine oružja i municije.

Iz njegovih beogradskih dana postoji i anegdota da se prilikom svađe u vezi sa kupovinom deviza potukao sa jednim beogradskim divljim taksistom. Tom prilikom je u voždovačkoj policijskoj stanici zabeleženo da je priveden sirijski diplomata, koji je divljem taksisti, iznerviran nakon svađe oko deviza, razbio glavu staklenom flašom.

TV kalendar 15.08.2019. (uhićen Ilich Ramírez Sánchez - Carlos Šakal -  ljevičarski terorist - 1994.) - YouTube
Ramirez Sančez

Godine 1975. obaveštajna služba Zapadne Nemačke (BND) imala je saznanja da se Šakal pod lažnim imenom nalazi u Beogradu te je zahtevala od jugoslovenskih vlasti da ga uhapse i izruče. Pripadnici službe Državne bezbednosti (među kojima je bio i tada mladi službenik Jovica Stanišić, kasnije prvi čovek DB-a) uhapsili su tada ovog teroristu u beogradskom hotelu „Metropol“, gde se nenaoružan krio pod lažnim imenom. Takođe, uhapšen je i njegov pratilac u hotelu „Ekscelior“. Naredna dva dana pripadnici DB-a saslušavali su Karlosa, tokom kojeg im je pričao o svojim vezama sa arapskim organizacijma i akcijama koje je izveo u Evropi. Navodno ga je tokom saslušanja posetio i tadašnji ministar policije Franjo Herljević.

Tolerisanje terorističkih organizacija i saradnja s njima

U skladu sa tadašnjom praksom SFRJ, Karlos ne samo da nije izručen Nemačkoj nego mu je omogućeno da pod lažnim imenom, zajedno sa svojim saborcem, pobegne avionom u Bagdad, i to u jednoj većoj grupi radnika „Energoprojekta“, kako im agenti nemačkog BND-a ne bi ušli u trag.

Karlos se posle ove beogradske avanture neće više vraćati u Jugoslaviju, ali neki njegovi saradnici hoće. Tokom narednih godina menjaće mesto boravišta, budući da je bilo sve više zemalja istočnog i arapskog bloka koje su mu uskraćivale gostoprimstvo. Poslednje godine na slobodi provešće u Sudanu, sve do 1994. godine, kada ga vlasti Sudana, pod velikim pritiskom Francuske i SAD-a, izručuju Francuskoj, gde se i danas nalazi na odsluženju više doživotnih kazni.

Politika SFRJ koja je podrazumevala podršku različitim nacionalnim oslobodilačkim pokretima i terorističkim organizacijama imala je svoje utemeljenje. Sa jedne strane, SFRJ je sebe smatrala revolucionarnom i socijalističkom tvorevinom, pa je tako bilo prirodno da pomaže revolucionarne pokrete, kako u vremenu njenog nastajanja, tako i nakon formiranja Pokreta Nesvrstanih, u kome je Jugoslavija imala vrlo važnu ulogu.

No, postojali su i drugi veoma bitni razlozi. Jugoslavija je od takve saradnje imala značajnu ekonomsku korist, s obzirom na to da je u afričke zemlje izvozila velike količine naoružanja, ali i drugih potrepština, sa koje je pored novca dobijala i znatne količine nafte.

Tolerisanjem terorističkih organizacija i saradnjom sa njima, SFRJ je čuvala sopstvenu teritoriju od mogućih terorističkih napada, a za uzvrat je mogla doći do veoma važnih podataka u vezi sa tadašnjim antijugoslovenskim terorističkim organizacijama, koje su uglavnom delovale u okviru hrvatske emigracije i predstavljale su realnu pretrnju po bezbednost zemlje.

Usledilo je neko novo vreme. SFRJ se raspala, narodnooslobodilački pokreti gotovo da više ne postoje, a ideje i prakse revolucionarnog terorizma zamenjene su nekim novim i još surovijim, koje se realizuju uprkos značajno razvijenijim i naprednijim sistemom kontrole praćenja i nadziranja od onog iz druge polovine prošlog veka. Iako se navedeni događaji gotovo i ne pominju u zvaničnoj istoriji, ne bi ih trebalo prepustiti zaboravu, jer predstavljaju značajno svedočanstvo o jednom veoma burnom i zanimljivom periodu, ma kakav sud imali o njemu, a koje je davno ostalo iza nas.

Piše: Marina Simić za Preokret, Foto: YouTube, printscreen

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top