EKSKLUZIVNA ANALIZA PORTALA PREOKRET: Rubikon je u Evropi pređen!

Odasvud se čuju tumačenja o ratu koji traje tek nedelju dana, a već deluje kao večnost. U svetu sa dva nivoa realnosti – objektivnom i istrgnutom (metarealnošću, virtuelnom realnošću), vreme teče dvojako. Jedno su minuti koje nestrpljivo provodimo čekajući da se promeni svetlo na semaforu, drugo su trenuci koji munjevito otkucavaju u internet etru u kome paralelno bitišemo. Otuda i ta podvojenost u doživljaju vremena, nezaobilazan osećaj da ono teče mnogo brže nego u ranijem periodu kada je istrgnuta realnost bila samo mali deo naše svakodnevice.

Možda treba započeti od tvrdnje Rusije da ona i nije u ratu sa Ukrajinom. Objave rata nije bilo, ali ne kao u Perl Harboru, ne kao u doba koje je prethodilo postmoderni u kojoj ni laž ni istina nemaju mesto, gde je sve prekrila siva zona. Ne samo da objave nema, izostaje i priznanje same činjenice da je počeo prvi u istoriji rusko-ukrajinski rat, radi se o specijalnoj operaciji, kako je nazivaju ruski zvaničnici. Istini za volju, isprva ju je predstavnik Rusije u Ujedinjenim nacijama, Vasilij Nebenzja, nazvao specijalnom operacijom u Donbasu, kada je na vanrednoj sednici Saveta za bezbednost, 24. februara, odgovarao na primedbu ukrajinskog kolege da je rat već započet. Gospodin Nebenzja je tom prilikom nonšalantno dodao da to nije neki povod da se u ranim jutarnjim satima budi ministar spoljnih poslova Ruske Federacije, Sergej Lavrov. Već sledećeg dana ruski državni mediji su okarakterisali rat kao specijalnu operaciju u Ukrajini. Ipak je 24. februara tvrđeno da ruskih vojnika u Ukrajini nema, da operacija na zemlji teče samo u Donbasu, a da nju sprovode armije dveju nedavno priznatih donbaskih republika – Luganske i Donjecke. Raketni udari nisu računati kao ulazak ruske armije u Ukrajinu. Idućeg dana, 25. februara, bilo je jasno da se radi o masovnoj invaziji na Ukrajinu sa juga (Krima), sa severa (iz Belorusije) i sa severozapada sa teritorije ruskih oblasti koje se graniče sa Ukrajinom. Rat nikako da počne, ali je specijalna operacija sve šira, sve sadržajnija i, nažalost, sve destruktivnija. Rusko ministarstvo odbrane izašlo je sa zvaničnim podacima da je do noći 2. marta u vojnoj intervenciji u Ukrajini poginulo 498 ruskih vojnika, dok je 1597 ranjeno. Po istim podacima život je izgubilo 2870 ukrajinskih vojnika, ranjeno je 3700.

Ukrajinska nacija postoji

Na početku treba izneti činjenicu koja nije poznata svim čitaocima na Balkanu, a to je da ukrajinska nacija postoji. Ukrajinska, beloruska i ruska nacija su tri srodne, bliske, istorijski povezane, ali odvojene nacije. Drevnoruski etnos se formira u periodu od X do XIII, posredstvom vladavine dinastije Rjurikoviča prostorom koji su naseljavala mnogobrojna istočnoslovenska plemena. Mongolska invazija iz korena menja ne samo političku sliku tog regiona, već će bitno uticati i na izdvajanje novih naroda iz opšteg drevnoruskog etnosa. Istočnoslovenski prostor će od XIII pa sve do rusko-poljskog rata 1792. godine biti podeljen. Današnji prostor Belorusije tada će u potpunosti i ući sastav Ruske imperije. Rusija će vek ranije, tačnije 1667. godine doći do Kijeva, ali će granica tu i ostati sve do pomenute podele Poljske krajem XVIII veka. Dolazimo do zaključka da su Malorusi ili Ukrajinci u većini živeli odvojeno od Velikorusa sa centrom u Moskvi punih pet vekova. Za to vreme života u sasvim različitim državama i istorijskoj realnosti više nije postojao jedinstveni drevnoruski narod, faktički su se već formirali izdvojeni narodi – ruski, beloruski i ukrajinski, međutim ne još uvek kao političke nacije sa zahtevima za političkim subjektivitetom. Za razliku od zapadnog dela Evrope, Rusiju ne zapljuskuje talas demokratizujućeg nacionalizma XIX veka, Ruska imperija ostaje staleška država do njenog nestanka 1917. godine. To u praksi znači da je poljski plemić ili nemački varošanin imao znatno više prava od ruskog ili ukrajinskog seljaka. Feudalna struktura ostaje takva da će poljska vlastela dominirati nad ukrajinskim pravoslavnim seljacima i nakon rasparčavanja poljske države.

Nedostatak ideala političke jednakosti i bratstva u staleškom društvu onemogućilo je ne samo formiranje ukrajinske nacije, već i ruske i beloruske. Razlike su ostale na nivou etnografskih obeležja. Krajem XIX veka čak i ruski akademici priznaju etnografske razlike među Malorusima (Ukrajincima), Belorusima i Velikorusima (Rusima). U prvom zvaničnom popisu Ruske imperije iz 1897. godine ni ne postavlja se pitanje o nacionalnoj pripadnosti, ali se postavlja pitanje maternjeg jezika. Iz opšte grupe ruskog jezika izdvajaju se tri dijalekta koja se metodološki prostiru kroz čitav popis i podaci za njih se odvojeno iznose, to su velikoruski, maloruski i beloruski dijalekti. Uzmimo za primer centralnu Kijevsku guberniju. Među gradskim stanovništvom najnižeg sloja, koje tada broji 266 hiljada ljudi, 53 hiljade govore na maloruskom (ukrajinskom), dok na velikoruskom (ruskom) govori 120 hiljada ljudi. Kada se uzmu podaci za više slojeve, ukrajinski gotovo da ne postoji. Međutim, kada se gleda najniži stalež seoskog stanovništva, kojeg je u Kijevskoj guberniji tada bilo 405 hiljada, 88 hiljada govori ukrajinski, dok samo 17 hiljada za svoj maternji jezik smatra ruski (ostatak uglavnom čine Jevreji, koji su se na popisu izjasnili da govore jevrejskim jezikom). Možda će stoga začuditi čitaoce da ruski jezik počinje da dominira na celoj teritoriji Ukrajine tek za vreme SSSR-a, putem procesa rapidne urbanizacije, masovnog obaveznog školskog obrazovanja i korišćenja mas-medija, poput radija. To jest, rusifikacija Ukrajine latentno se sprovodi ne za vreme Ruske imperije, koja je staleška država nezainteresovana za nacionalnu pripadnost svojih podanika, već za vreme Sovjetskog Saveza sa centrom u Moskvi i ruskim kao osnovnim jezikom komunikacije. Osim toga, usled urbanizacije i industrijalizacije, u Ukrajinu se planski naseljava veliki broj nacionalnih Rusa, što je reflektovano i u popisima vršenim u Sovjetskom Savezu: 1926. godine u Ukrajini živi 2,6 miliona Rusa, dok taj broj 1989. godine iznosi čak 11,3 miliona. Dakle, ne samo da Sovjetski Savez nije smanjio broj Rusa u Ukrajini, on ga je povećao više od pet puta! Takođe je mnogostruko povećan broj nacionalnih Ukrajinaca koji govore primarno na ruskom jeziku.

Od raspada Sovjetskog Saveza zvanična ukrajinska politika poprima obrise nacionalizma, karakternog za većinu postkomunističkih država, što je trend koji je vrlo poznat čitaocu sa Balkana. Deo nacionalnih Rusa se iseljava u Rusiju, u prvom redu zbog ekonomskog kolapsa na postsovjetskom prostoru, koji je obeležio početak 90-ih godina.

Broj Rusa nastavlja da se smanjuje i biološkim putem – ruski doseljenici iz sovjetskog perioda umiru, njihova deca, rođena u Ukrajini, preuzimaju ukrajinski nacionalni identitet (istovetan proces teče u Rusiji sa doseljenim Ukrajincima). Do 2001. godine broj Rusa u Ukrajini se smanjuje sa 11 na 8 miliona. Zvanični popisi u Ukrajini nisu rađeni posle ove godine zbog velike političke i ekonomske nestabilnosti, 2005. i 2014. godine sprovedene su obojene revolucije u Kijevu. Zasigurno da se trend iseljavanja nacionalnih Rusa iz Ukrajine nastavio i u 21. veku, što zbog nepovoljne političke klime nakon 2014. godine, što zbog sve gorih ekonomskih uslova za život (i sami Ukrajinci masovno emigriraju iz Ukrajine). Otcepljenje Krima, a sada i Donbasa, izvelo je iz sastava Ukrajine najveći broj nacionalnih Rusa. U Rusiji se broj Ukrajinaca smanjio sa 4,3 miliona, koliko ih je živelo u toj centralnoj sovjetskoj republici 1989. godine, na 1,9 miliona 2010. godine. Dolazimo do zaključka da se broj Rusa u Ukrajini i Ukrajinaca u Rusiji smanjuje gotovo istim tempom. Glavni razlozi za to su emigracija i postepena asimilacija, kroz smenu generacija, uticaja sistema obrazovanja, kao i mas-medija.

Razlozi za rat

Savremena evropska istorija može kao prekretnicu uzeti 18. februar ove godine. Zašto ne 24. februar, što je početak rata? Odgovor na to pitanje leži u toku događaja koji su prethodili invaziji Rusije na Ukrajinu. Do 18. februara bili smo svedoci jedne informacione kampanje širokog, globalnog, formata koje su predvodile SAD. Ta kampanja se sastojala iz optužbi na račun Rusije da će svakog dana objaviti rat Ukrajini. Mnogi su odbacivali te optužbe kao sulude. Zašto bi Rusija nakon osam godina građanskog rata u Ukrajini bez direktnog povoda napala svog suseda i time se izložila monumentalnim sankcijama sa Zapada koje će dugoročno oslabiti njenu ekonomiju, ozbiljno ugroziti egzistenciju najkreativnijeg i najobrazovanijeg deo njenog društva, onog dela koji je zadužen za ekonomski, tehnološki i kulturni razvoj jedne nacije? Međutim, upravo se to dogodilo, upravo to što je izgledalo kao van svake racionalne računice. Koji su zvanično izneti razlozi za operaciju, koja je započela osam godina kasnije od smene režima u Kijevu i početka građanskog rata na istoku Ukrajine?
Prvi razlog koji zvanična Moskva ističe jeste bezbednosni.

Ulazak Ukrajine u NATO bi još više ugrozio bezbednost granica Rusije. Podsetimo se da se Rusija i NATO već graniče, jer Estonija i Letonija ulaze u sastav Alijanse, dok je Kalinjingrad kao enklava u potpunosti okružen državama Članicama NATO. Ovaj razlog pretpostavlja tri stvari: prvo, da Ukrajina uopšte bude primljena u sastav NATO; drugo, da NATO ima planove da izvrši direktan napad na teritoriju Ruske Federacije; treće, da se na teritoriji Ukrajini instalira ofanzivno strateško naoružanje, uključujući i nuklearno. Prvi scenario nije bio izvodljiv sve dok je trajao građanski rat u Donbasu, jer su mali izgledi da bi NATO primio državu u svoje redove sa aktivnim vojnim dejstvima na njenoj teritoriji, naročito ne državu koja se graniči sa Rusijom, koja bi takav korak s pravom ocenila kao akt agresije. Najviši zvaničnici zapadnoevropskih zemalja poput kancelara Nemačke, Šolca, i predsednika Francuske, Makrona, jasno su u pregovorima sa Vladimirom Putinom stavili svom ruskom kolegi do znanja da pitanje prijema Ukrajine u NATO nije na dnevnom redu u doglednoj perspektivi. Scenario napada NATO na Rusiju, sa ili bez Ukrajine, zasigurno bi vodio čovečanstvo u nuklearni Treći svetski rat. Ukoliko su SAD imale takve planove, onda bi oni bili poslednji ratni planovi u istoriji čovečanstva. Treći scenario sa ofanzivnim naoružanjem koje bi NATO razmestio u Ukrajini sigurno ne bi mogao da prođe nezapaženo u eri satelita koji prate svaki pedalj zemljine kugle. Ukoliko bi SAD imale takve planove, Rusija bi imala jasan razlog za intervenciju u Ukrajini, kao i SAD na Kubi 60-ih. U stvari, broj NATO snaga u istočnoj Evropi je bio na nivou od 25% u poređenju sa krajem Hladnog rata, to je potvrdio generalni sekretar NATO, Jens Stoltenberg.

Nakon ruske akcije na Krimu, nakon građanskog rata u Ukrajini, nakon drugog Karabahskog rata, pa i intervencije ODKB u Kazahstanu, NATO trupe su bile daleko od hladnoratovskog stanja. Suprotno želji Rusije za bezbednošću od NATO, tek će nakon ruske intervencije u Ukrajini, broj NATO vojnika u istočnoj Evropi nezaustavljivo krenuti da raste.

Drugi razlog je humanitarni – zaštita stanovnika Donbasa. Građanski rat u Donbasu traje već osam godina. Ukrajinska strana nije nameravala da pruži Donbasu posebni sastav u okviru Ukrajine sve dok ne uspostavi kontrolu nad ukrajinsko-ruskom granicom. Nije ispoštovana ni takozvana „formula Štajnmajera“ iz 2016. godine, kojom se predviđalo raspisivanje oblasnih izbora u Lugansku i Donjecku po specijalnom zakonu koji je trebalo da usvoji ukrajinski parlament. S druge strane, Donjecka i Luganska Narodna Republike već su u aprilu i maju 2014. godine provele referendume o nezavisnosti od Ukrajine. Ove dve republike nikada nisu poništile ovaj akt, a takođe su usvojile sopstvene ustavne akte koji potvrđuju nezavisnost od Ukrajine. Ni jedna ni druga strana nisu pristale da odlože oružje. To je bio osmogodišnji kontekst građanskog rata, koji je počeo 7. aprila 2014. godine nasilnim zauzimanjem zgrada oblasne administracije u Harkovu, Donjecku i Lugansku. Rusija je završila operaciju za prisajedinjenje Krima 26. marta 2014, dok je obojena revolucija u Kijevu privedena kraju 22. februara iste godine. Sledećeg dana, 23. februara ukrajinska skupština glasa za ukidanje zakona koji je davao pravo korišćenja ruskog jezika kao regionalnog.

Četiri dana kasnije, 27. februara, naložen je veto na ovaj zakon i on nije stupio na snagu. Ipak, sama najava takvog zakona podstakla je građane Ukrajine na jugu i istoku zemlje da izađu na masovne demonstracije (u pitanju su regioni koji su ionako bili nastrojeni protiv prozapadne obojene revolucije u Kijevu). „Majdan“ izaziva građansko nezadovoljstvo u proruskim delovima Ukrajine, otcepljenje Krima čini nemogućim da se izbegne eksplozija nacionalizma među Ukrajincima, pušta se u tok spirala nasilja, koja eskalira u aprilu, otvorenom oružanom pobunom na istoku Ukrajine, mesec dana kasnije desiće se tragedija u Odesi, kada su proruski aktivisti živi spaljeni od strane ukrajinskih navijača ultranacionalista. Dinamika je takva da su Sjedinjene Države bacile šibicu u ukrajinsko bure baruta, a Rusija je odlučila da se ne drži po strani kao 2005. godine, već da se aktivno uključi, preuzimanjem Krima i podrškom separatizma u istočnim i južnim oblastima Ukrajine, što je urodilo plodom samo u Donbasu, jer je tamo živelo iznad trećine nacionalnih Rusa, pritom se ta regija graniči sa Rusijom. Započinjanjem rata u Ukrajini i odvezivanjem ruku ukrajinskoj armiji da dejstvuje kako želi pošto više nema šta da izgubi, artiljerija kreće da bombarduje i civilne mete dalje od linije fronta, čime se u periodu dok traje rat stanovništvo Donbasa dovodi u veću opasnost nego pre rata.

Treći razlog je istorijski. Taj razlog je prevashodno namenjen građanima Rusije. Putinovom tezom da je Ukrajinu stvorio Lenjin, kojom se implicira da je Ukrajina veštačka država, te da su i Ukrajinci po svemu sudeći veštačka nacija, opravdava se priznanje nezavisnosti DNR i LNR, a faktički i početak direktnih ratnih dejstava Rusije protiv Ukrajine. Ovim argumentom se jednostavno tvrdi da Ukrajina nije prava država, da njene granice nisu prave, te da Rusija nema obavezu da ih poštuje. Naravno, savremeni međunarodni poredak nastao u Jalti 1945. godine ne poznaje istorijski prave ili lažne države, već samo međunarodno priznate i nepriznate tvorevine. Pošto je sama Ruska Federacija sve vreme priznavala Ukrajinu u njenim punim granicama, priznavala njeno rukovodstvo, uključujući i ono posle „Majdana“, napad na nju bez direktnog povoda je nezakonit. Što se ruskog javnog mnjenja tiče, postoji natpolovična podrška vojnoj akciji Rusije u Ukrajini. Na osnovu podataka državnog centra za istraživanje javnog mnjenja VCIOM, 65% građana Rusije podržava vojnu operaciju Rusije u Ukrajini, dok se 25% protivi, a 10% nije želelo da iznese svoj stav po tom pitanju. Istraživanje privatnog centra FOM bliskog ruskoj državi iznosi slične zaključke – 65% građana Rusije podržava vojnu operaciju, dok se 17% protivi, 18% ne želi da pruži odgovor. Podaci nezavisnog centra Russian Field, koji je učestvovao i u državnim projektima, ali se smatra bliži liberalnoj sistemskoj opciji u Rusiji, 58,8% građana Rusije podržava vojna dejstva Rusije protiv Ukrajine, dok im se protivi 34%, a ne želi da se izjasni 7,2%. Dakle, i po državnim procenama u realnosti se oko trećina građana Rusije protivi akciji u Ukrajini, što nije nimalo neozbiljna cifra. Verovatno bi među građanima Srbije postotak koji podržava akciju Rusije bio viši nego u samoj Rusiji.

Suštinski razlog

U pozadini ovih zvaničnih razloga vidimo potpuni spoljnopolitički, untarpolitički i ekonomski zaokret Rusije ka Kini, koji je započeo 2014. godine, a sada se završava. Možemo pretpostaviti da je Rusija uskladila svoja dejstva sa svojim partnerima na Dalekom istoku, koji već otvoreno prete Tajvanu. Kinesko-ruski blok je na pomolu, protivtežu mu pravi američko-evropski blok. Znajući vrlo dobro da će napad na Ukrajinu značiti prekid odnosa sa Zapadom, uključujući i EU, koja je bila znatno naklonjenija Moskvi od Vašingtona, rusko rukovodstvo je donelo istorijsku odluku da se povuče iz Evrope i okrene Aziji. Ova računica je očigledno poduprta uverenjima Kremlja da će Kina izaći kao pobednik iz predstojećeg Hladnog rata, te da joj se treba pridružiti što ranije. Čim Rusija uspešno završi svoju operaciju u Ukrajini, granice fronta novog Hladnog rata od granica bivšeg SSSR-a do tihog okeana biće uspostavljene. Na ekonomskom planu Rusija gubi zapadni investicioni kapital i moraće da ga nadomesti kineskim, indijskim, indokineskim, lationameričkim, na unutarpolitičkom sprovodi čistke celog liberalnog spektra, koji je nepotreban kada više nema šta da se dokazuje Zapadu po povodu demokratije.

Rubikon je u Evropi pređen. SAD su dosad mnogo puta vojno intervenisale u trećim državama mimo međunarodnog prava, onog koje je uspostavljeno na međunarodnoj konferenciji u Jalti 1945. godine. Taj jaltinski međunarodni poredak zavisio je od bipolarne strukture međunarodnih odnosa, držao se na dinamici konflikta između SAD i Sovjetskog Saveza.

Samoukidanjem SSSR-a ta struktura prestaje da postoji, ali ne i institucije i pravo koje su iz nje proistekle. Otuda i nekažnjeni slučajevi kršenja tog prava od strane SAD u slučaju Jugoslavije, Iraka, Libije, Sirije… Posle završetka unipolarne faze strukture međunarodnih odnosa, u drugoj deceniji 21. veka javlja se veći broj regionalnih država koje bacaju izazov hegemoniji Sjedinjenih Američkih Država. Među njima prednjače Kina i Rusija. Ne može se, dakle, paušalno govoriti da međunarodnog prava nema, njega ima, ali ono ne odgovara tekućoj strukturi međunarodnih odnosa.

Dosad se u istoriji međunarodni poredak menjao isključivo posle nekog velikog rata (Prvog i Drugog svetskog rata, Napoleonovih ratova, Tridesetogodišnjeg rata). Do ovog trenutka Kina, Rusija, EU i SAD nisu uspele da se usaglase oko okvira novog međunarodnog poretka, što i jeste istinski generator kriza koje vrlo lako mogu prerasti i u Treći svetski rat. Intervencijom u Ukrajini Rusija se svesno odrekla bilo kakvih spona sa Zapadom. Novi Hladni rat u Evropi je započeo i to je proizvod nemogućnosti ili odsustva želje za dogovor među SAD i Rusijom. Ukrajina je samo pion na većoj šahovskoj tabli, mala figura čija je sudbina već rešena, ona prelazi, htela ne htela, u kinesko-ruski hladnoratovski blok. Evropu očekuje nova podela, novi sukobi, nova nestabilnost. Najranjivija tačka Evrope ostaje Balkan na koji će SAD sručiti sav svoj pritisak da ga kontrolišu. Jer posle Rubikona više nema nazad, igra se na sve ili ništa.

Piše: Aleksandar Đokić za Preokret, Foto: Printscreen Twitter, YouTube

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top