VOJISLAV DURMANOVIĆ: Srbenda Starčević između Aleksandra i Tita

Budući naraštaji, oslobođeni atavističkih nedaća uz pomoć nacionalno svesnog obrazovanja, moći će u srcu nositi jednu veliku i svetu ideju koja će očuvati narod od vanjskih i unutrašnjih neprijatelja. To je isključivo jugoslovenska ideja.

Viktor Novak

Njegoš je u posveti seljačkom Napoleonu, Karađorđu Iz grmena velikoga lafu izać trudno nije/U velikim narodima geniju se gnjezdo vije i svom učitelju Simi Milutinoviću Na prostome trgovištu almaz cijene nema prave/Niti genij međ’ neznanstvom može dužne imat’ slave opevao tragični usud velike misli u malom jeziku i kulturnoj periferiji, u vakuumu srednjovjekovnog zakašnjenja (Krleža), jer svaka nacionalna kultura živi i vredi samo onoliko koliko u kontaktu sa drugim svojom autentičnošću obogaćuje paletu ekumenske duše. Na tom našem dugom i preskupo plaćenom putu u civilizaciju i modernitet, kao fosforni otisci u tami ponoći guste jugoslovenske noći razapete između Triglava i Đevđelije rasute su misionarske stope Juraja Križanića i Dositeja Obradovića, bdiju svetle pojave Miće Ljubibratića, Svetozara Markovića, Hasana Repca, Josipa Juraja Štrosmajera, Bogdana Žerajića, Vojislava Kecmanovića kao zvezdani putokazi i lučonoše neke istinski bolje zbilje.

Politički značaj naučnih pojava Tesle i Pupina je upravo taj što su u zoru slovenske slobode, dok se na jugoslovensku i čehoslovačku samostalnost još gledalo sa nadmenim nepoverenjem evropejske gospode prema varvarima, dokazali bečkim kultur-rasistima čega su kadri umovi iz zabiti sa turskih granica, oslobođeni balasta njihovog kolonijalnog paternalizma, u surovo efikasnoj dinamici američkog kapitalizma. Upravo suprotno aktuelnom izolacionizmu srpskog sveta namesto izgradnje svetskog srpstva, najveći antikolonijalni filozof i jugoslovenski prijatelj Franc Fanon smatrao je odricanje ukletog karaktera nacionalne kulture glavnim preduslovom za renesansu svesti koja vodi u nacionalnu emancipaciju, kako bi sa kolonijalizmom zaista nestalo i kolonizovanih, jer je izgrađivanje nacije nužno praćeno  otkrivanjem i ohrabrivanjem univerzalizujućih vrednosti. Daleko od toga da drži narod na odstojanju od drugih nacija, nacionalno oslobađanje vodi naciju ka tome da bude deo i da igra ulogu na pozornici svetske istorije. Internacionalna svest i izrasta u srcu nacionalne svesti. I to dvostruko izranjanje je u konačnom ishodu samo izvorište svakojake kulture.

Kada je Skerlić 1912. napisao za Starčevića da je Srbenda i naš čovek, sa svim manama naše rase u primitivnom stanju, anticipirao je tezu da se u svakoj naciji bore dva arhetipa kao dva vuka iz indijanske legende. Uprkos časnim podvizima autentičnih lavova rodne grude 90-ih na Nevesinju, Košarama i u jugoslovenskoj RV i PVO, ne zbog Miloševićevog i Karadžićevog režima, već iz prirodnog i međunarodno priznatnog prava na samoodbranu, neporecivo je da su Srbi zaista izgubili vek. Nije to zbog paranoidnih poremećaja ličnosti u stilu Milana St. Protića o presvučenim titoistima infiltriranim u srpsku elitu, niti antisrpskog rasističkog šljama tipa Stjepan Kljujić o kontinuitetu velikosrpskog iredentizma od Vuka do Radovana Karadžića, i sa njim cele sarajevske političke klike koja živi od romantizacije sramnog vakta u kojem je, po temeljnom pisanju Safveta Bašagića, nepismena muslimanska sirotinja napamet učila sure i ajete bez prevoda, a biološki disfunkcionalni begovi se raspadali od sifilisa po peštanskim kuplerajima. Srbi su izgubili vek tako što su se od pijemnotske i multikofesionalne nacije sa moralnim kapitalom najduže demokratske državotvorne tradicije na Balkanu i najvećeg antifašističkog pokreta u Evropi srozali na teritoriju od pre 1914. uz rokadu Kosova i Vojvodine da bi služili kao inspiracija terorističkim remove kebab manijacima. Ili, da parafraziram izuzetno britku misao našeg kolege Rada Likića, od istorijskog zenita nacije čiji su deo svi hteli da budu do nacije koja sama sebe unakažava krezubim redukcionizmom i revizionizmom. Suton je prošao, dekadencija je prošla, nakon disovskog propadanja sledi slobodan pad u ništavilo.

I to upravo zbog onih koji su taj izraz skovali kao pokriće za svoju prenemagalačku i gubitničku filozofiju istorije iz Knjige o Milutinu. To da su viktimološki narativi usmereni ka vatabautističkom revanšizmu i delirijumu realnih i indukovanih trauma koje su, prema podacima WHO, samo u BiH ostavile zdravstvene posledice po više od pola miliona lica provereno najotrovnije stanje svesti zahtevalo bi zasebnu analizu, jer daleko od toga da je taj patološki bal vampira od nekrofilne medijske retorike do aljkave mitomanije preuveličavanja brojki stradalih počeo linčem Puhala. Ta defetistička, desubjektivizirajuća filozofija čiji je ultima ratio sitnoseljački eskapizam primerenija je rajinskoj psihologiji (J. Cvijić) iz doba Selima Trećeg nego izazovima moderniteta. To je pasivna psihologija koja kao štetni avanturizam žigoše svako nastojanje da se ova kratkovidost i uskogrudo klađenje na sigurno prevaziđu. Kosovsko, herojsko opredeljenje polazi od vlastite dužnosti i odgovornosti prema uzvišenom principu, umesto malodušnog i bezidejnog izgovaranja zlom kobi (objektivizacije vlastite impotentnosti) i hinjskog podilaženja zlu snabdevajući ga legitimitetom kroz postepeno, kompromisno prihvatanje manjeg zla. Otpor jugoslovenskih pilota u aprilskom rasulu i heroizam majora Tepića uprkos opštem beščašću i veleizdaji vojno-državne vrhuške kada je sve bilo unapred izgubljeno titansko su oličenje tog etosa; u histerično režanje Dragoslava Bokana sa ekrana kako je viteški kralj Aleksandar skrivio NDH jer je, umesto nasedanja na ustaška pravila igre, separatističkom ludilu smelo i muževno izašao na megdan staje sva izopačenost potonjeg obrasca.

Samo dve ličnosti u celoj našoj istoriji su uspele u pokušaju da svemu tome stanu na kraj. Svi osim njih su se zanosili jugoslovenstvom kao što ptice pevaju u praskozorje da predugim noćima oglase blizak kraj, ili su njihovi usamljeni napori stizali prokleto kasno da zaustave katastrofu. Jedino su Aleksandar Karađorđević i Josip Broz Tito jugoslovenskoj shemi udahnuli titovsku i aleksandrovsku snagu, violentnu odlučnost Meštrovićevih likova i pesnice na mapi sa  portreta Paje Jovanovića, vodeći prekaljenu vojsku preko Albanije i Solunskog fronta u pomeranje granica sa Ade Ciganlije na Alpe, i sa Sutjeske i Neretve preko Sremskog fronta na Trst, Klagenfurt, pa i Veneciju. Sa visine proteklih decenija jasno je: Jugoslavija, to su njih dvojica, oni su naše biblijsko slovo početka i Fortinbras u razrešenju jugoslovenske drame, hegelovsko ovaploćenje istorije na konju. Kao što je Dušan, najveći južnoslovenski vladar posle Tita i Aleksandra, pokušao univerzalno carstvo Srba i Grka učiniti bedemom protiv osmanske najezde, oni su, svako u svom kontekstu i vremenu, na temelju koncepcije narodnog jedinstva troimenog naroda i bratstva i jedinstva kod kuće zidali međunarodnu tvrđavu slobode i samosvojnosti malih naroda pred povampirenjem agresivnog imperijalizma sa istoka i zapada, bilo da se zvala Mala Antanta ili Pokret nesvrstanih. Regent i Maršal su pokušali da južne Slovene otrgnu od gvozdenih zakona dinarskog ludila i sačuvaju ih od rušilačkog atavizma vlastitih političkih vođa.

Prvi je svu snagu svoje cetinjsko-njegoševske, usamljeničko-vizionarske vladarske pojave koja odiše pritajenim skepticizmom crnogorskog krša gde je odrastao uložio kao konstruktor sna o balkanskoj Americi u kojoj se mnogo i pošteno radi, a dobro i slobodno živi uprkos žestokom otporu svih boja, radi kojeg je u prvom atentatu evropskog nacifašizma poput Linkolna završio u mučeništvu (N. Tesla u Njujork Tajmsu) kao delimično neostvarena figura. Drugi se kao anonimni autodidakta legendarnog nom du guerra iz Kumrovca otisnuo u samostalnu četvorogodišnju oslobodilačku epopeju protiv višestrukog okupatora u stilu Ataturkovog iskrcavanja u Samsunu (kolumbovske li simbolike – On je Veliki Putnik, što prebrodi Mora)  dok je De Gol još sedeo kao radio spiker, da bi od pluga do zvezda izgradio najozbiljniju državu ikada na našem podneblju, ostvarujući posmrtno zaveštanje prvoga – modernu, jedinstvenu i nezavisnu Jugoslaviju.

Đubre sitničavih prigovora sa njihovih grobova već je razneo vetar istorije, jer svi pokušaji  teritorijalizacije etniciteta na slovenskom jugu kroz prekomponovanje granica po sramnom receptu Tuđmanovih Bespuća osim tridesetogodišnjeg, ne fratricidnog, već kanibalističkog rata sektarijanskih nacionalizama i crtanja hantingtonovskih tisućuljetnih međa ekscepcionalnih pancivilizacija po sokacima i bračnim posteljama nikome ništa progresivno nisu doneli. Tito i Aleksandar otkrili su iskonski zakon ovog podneblja: po zadimljenim dvorskim kabinetima gde im se vazda krojila kapa, južni Sloveni naprosto ne mogu preživeti sa više od jednog jedinstvenog zastupnika svojih interesa, jer je sektarijanska razjedinjenost jedini teren imperijalnoj dominaciji, a ujedinjenje joj jedini malj u čelo. To je zakon koji u konačnoj formuli glasi: svaka Jugoslavija, bez obzira na gloženja samih Jugoslovena oko zagrebačke ili beogradske, republikanske ili monarhističke, centralizovane ili kardeljevske (kon)federalne zlatne jabuke forme na vrhu našeg hrama slobode (iz mladalačkog teksta našeg nobelovca), bolja je od svega postjugoslovenskog između Dunava i Jadrana, Beča i Stambola, kao u lajbnicovskom smislu najbolji od svih mogućih svetova čiji je hobsovski,  stabilokratski poredak bolji od haosa vučjeg bellum omnium contra omnes koji inače sledi.

Da se ponovo poslužim čuvenom metaforom Abrahama Linkolna, podeljenu kuću je moguće iznova integrisati i objediniti, a kada zbog unutrašnjih razmirica krov bukne u plamenu, tada svi kao tuđinske sluge spavaju na ledini. Tako smo od obaranja američkih daglasa 1946. i razlaza sa Staljinom dve godine kasnije, od suverenističkog dostojanstva i prkosa i Vašingtonu, i Moskvi, i Berlinu, i Vatikanu spali na polaganje nada u strance koji bi Srbiju, Hrvatsku i BiH zajedno prodali za jedan mandat u kongresu i kojima je potpuno svejedno hoće li, recimo, BiH biti iz tri ili bez ijednog entiteta sve dok NATO infrastruktura uspešno posluje na terenu. Ko je ignorantan po pitanju sudbine nasilno asimilovanog i do iščeznuća ugnjetavanog južnoslovenskog sveta pre uspostave i van granica Jugoslavije, taj suštinski ne razume ni prezentnu postjugoslovensku agoniju depopulacije i kulturne degeneracije prostora pretvorenog u rezervoar sirotinjske radne snage za podmirivanje evropskih država blagostanja. Tito i Aleksandar su jedini razumeli – sve osim samo i isključivo Jugoslavije je jalovo, anticivilizacijsko, polukolonijalno i suicidno politikanstvo.  

Zato nam valja prigrliti i sintetisati sokolsku, mladobosansku, gajretovsku, pa i šestojanuarsku, orjunašku jugoslovenštinu kao bazu, a partizansku i jugosocijalističku kao strukturalnu nadogradnju.  Jugoslavija će zauvek postojati kao kulturna i lingvistička celina uprkos svim veštačkim eksperimentima, jer to je ono što je Alan Badju u intervjuu za Novi plamen nazvao istorijskom gravitacijom koja vodi ka reunifikaciji. I sama jugoslovenska himna Hej Sloveni koju je slovački pesnik Samo Tomašik spevao 1834. iz razočarenja što pokondirena omladina na praškim ulicama više govori nemački, nego maternji jezik, u orginalu čuva tu ćirilometodijevsku istinu: Jazyka dar zveril nám Boh… Nesmie nám ho teda vyrvať na tom svete žiadny. Zato ne sumnjam da će se nova Jugoslavija pre ili kasnije uz jerihonsku grmljevinu ponosno i prkosno uzdići nad prašinom od blesavih i grotesknih viceva od država, kneževina čija stabilnost počiva na pesku, i vrata paklena neće je nadvladati. A do tada, o čemu sam jedno zvezdano veče meditirao sa andrićevskih sedimentnih naslaga bola* na obali obeščašćene Drine, u tom očajnom nokturnu naziru se na horizontu Tito i Aleksandar kao svetlo na kraju tunela u koji su Jugosloveni krajem osamdesetih, kada nas je skupo koštalo što nismo iznedrili ličnost njihovog kalibra, uleteli bez rezervnog plana, ne kao nostalgična reminiscencija, već kao svetionici prometejske večnosti na sigurnom priobalju u brodolomu i ruševinama jugoslovenske civilizacije.

*Na Drini ćuprija roman je i o cikličnom toku zla, Andrić je rekao da je Jugoslavijom okončano naše osciliranje između klanja i oranja.

Piše: Vojislav Durmanović/Preokret; Foto: Poklade, Krsto Hegedušić/Muzej moderne i suvremene umjetnosti Rijeka

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top